Opinie op zondag Rosa van Gool

Opinie op Zondag: Dijkhoffs socialistische verheffingsideaal kan niet onweersproken blijven

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag een bijdrage van een vaste club van acht auteurs. Eerder vandaag historicus Geerten Waling, nu classica Rosa van Gool.

Kinderen en begeleiders in de zandbak in Asterdorp, 29 september 1934. Beeld Gemeente Archief Amsterdam

In 1926 verrees tussen de Aster- en de Distelweg in Amsterdam-Noord een wijk van 132 woningen, met de naam Asterdorp. De buurt was alleen toegankelijk via een brug, waarover het verhaal gaat dat die aanvankelijk ’s avonds opgehaald werd, zodat de bewoners opgesloten waren. Wie de wijk in wilde, moest ook nog een poortgebouw passeren. Asterdorp was namelijk een zogenaamde woonschool: ‘een geplande woonbuurt waar probleemgezinnen onder toezicht werden gehuisvest en heropgevoed tot modelburgers’, naar het socialistisch ideaal van Arie Keppler, directeur van de Gemeentelijke Woningdienst.

De bewoners van Asterdorp – voornamelijk arbeiders afkomstig uit de Jordaan – werden nauwlettend gecontroleerd door opzichters: onder meer op hun gedrag, de netheid van hun huis en de opvoeding van hun kinderen. Als een gezin door de opzichters goed genoeg bevonden was, kon het ‘wegpromoveren’ naar een sociale huurwoning in de naburige Van der Pekbuurt. Het was de bedoeling dat dit na ongeveer een jaar zou gebeuren, maar in werkelijkheid bleven de meeste gezinnen vele jaren in Asterdorp.

Dijkhoffs heropvoeding

‘Het woord getto is in ons land beladen, maar wij hebben hier wel parallelle samenlevingen’, zei VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff vorige week in het Algemeen Dagblad. Ter bestrijding daarvan stelt hij voor om criminaliteit in achterstandswijken dubbel zo hard te bestraffen en mensen in deze buurten te verplichten hun kinderen naar kinderopvang te sturen, ‘zodat zij de Nederlandse taal en cultuur leren’. Ook verplichte lessen over democratische waarden en traditie zijn deel van Dijkhoffs heropvoedingspakket.

De voorgestelde naam - ‘verlichtingswijk’ – doet denken aan de aloude PvdA-eufemismen ‘prachtwijk’ en ‘krachtwijk’, maar dan met een venijnige ondertoon: ‘(Verlichting) is wat mensen in die wijken niet hebben doorgemaakt’. Dijkhoff wil de mensen dan ook ‘niet straffen, maar verheffen’ – socialist Keppler zou trots op hem zijn – en denkt dit te bereiken door onder andere te korten op kinderbijslag en uitkeringen, als mensen niet aan de speciale ‘verlichtingswijk’-eisen voldoen.

Afleidingsmanoeuvre, of erger?

Het proefballonnetje komt niet helemaal uit de lucht vallen: in mei stelde Dijkhoff tijdens het VVD-congres voor om te korten op uitkeringen. Door ‘iets terug te doen voor de samenleving’ zouden mensen dan weer op het normale bijstandsniveau kunnen komen. Toen wilde hij niets zeggen over de concrete uitwerking van zijn plan. Ook nu blijft Dijkhoff vaag, maar weet hij wel een dik rookgordijn van verontwaardiging op te trekken, dat in elk geval tijdelijk het zicht op het dividenddebacle beneemt.

De afleidingsmanoeuvre als motief is nog het gunstigste scenario voor Dijkhoff. Anders moeten we namelijk concluderen dat de gepromoveerde jurist niet begrijpt dat dit plan, behalve immoreel en onwenselijk, ook wettelijk volstrekt onuitvoerbaar is, bijvoorbeeld omdat het in strijd is met het gelijkheidsbeginsel en een reeks individuele vrijheden. Het was dan ook weinig verrassend dat de enige bijval in de Kamer uit de hoek van de PVV kwam. We kunnen dus ook nog te maken hebben met een ouderwets staaltje ‘PVV-corvee’; een term die Arjen Lubach in aanloop naar de vorige verkiezingen muntte, om de pogingen van de VVD om hun concurrenten rechts in te halen samen te vatten.

De lessen van Asterdorp

Misschien moeten we het plan van Dijkhoff daarom niet al te serieus nemen, maar dit absurde voorstel kan niet onweersproken blijven. Wie na alle integriteitsproblemen, het dividend-drama en de blunder van Blok nog steeds VVD’er was, zal ook hier vermoedelijk geen been in zien, maar toch: de fractievoorzitter van de grootste partij van Nederland stelt voor om het recht selectief toe te passen op basis van postcode.

Ik zeg niet dat Dijkhoff een nieuw Asterdorp voor ogen heeft, want voor zover zijn voorstel duidelijk is, zijn er best wat verschillen aan te wijzen. Toch wil ik nog even terug naar de geschiedenis van de wijk, in de eerste plaats omdat die fascinerend is. En voor wie wel graag lessen uit het verleden over het heden trekt: het project plaatst de door Dijkhoff op onze tijd toegepaste termen ‘getto’ en ‘parallelle samenleving’ in een heel ander, reëler licht.

Hoe het afliep met Asterdorp? De bewoners hadden enorme last van het stigma dat op hun woonplaats rustte en vonden daardoor nog maar moeilijk werk. Zo snel ze konden, vertrokken ze. Het project mislukte volledig en eind jaren ’30 stond de wijk grotendeels leeg. Tijdens de oorlog werd het eerst gebruikt om Rotterdammers op te vangen na het bombardement, daarna deed het dienst als een van de vier Amsterdamse getto’s waar joden werden opgesloten voordat ze naar Westerbork werden weggevoerd.

Rosa van Gool is classica en publiciste.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden