opinie op zondag Thomas von der Dunk

Opinie op Zondag: De welvaart in Afrika moet omhoog, het geboortecijfer omlaag

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Vandaag cultuurhistoricus Thomas von der Dunk. 

Winkelend publiek in de Kalverstraat. Beeld ANP

Nederland, zo had ik op deze plek reeds op 22 april in een ander verband gesteld, is een overvol land. De vraag is, of we het nog voller willen hebben. Dat moet, dankzij een initiatief vanuit de Tweede Kamer, nu het thema gaan worden van een officieel politiek debat. Drie factoren zijn in elk geval op het gevoel van volheid van grote invloed: het aantal mensen, het ruimtebeslag per doorsnee-inwoner, en de omvang van het deel van ons land dat de facto aan het publieke gebruik onttrokken is.

Omvangrijk landbouwareaal

Om met dat laatste te beginnen: dat is vrij aanzienlijk. Ook al is het percentage van de beroepsbevolking dat in de landbouw werkzaam is inmiddels minimaal, het landbouwareaal is nog steeds zeer omvangrijk. Dat bleek twee jaar geleden aardig bij een fototentoonstelling van oud-NRC-redacteur Reinjan Mulder in het Rijksmuseum onder de titel Objectief Nederland. Daarbij had hij het hele land systematisch volgens een van tevoren bepaald vast stramien in vakjes van gelijke omvang verdeeld, om op 52 daarmee gelijkmatig verspreid liggende punten een panoramafoto van het uitzicht op die plek te nemen.

Wat bleek: op liefst 34 fotos was voornamelijk een leeg weiland te zien, met hooguit een enkele boerderij op de achtergrond, op negen vooral open water, op zeven een bos, en slechts in twee gevallen bevond Mulder zich binnen de bebouwde kom, waarbij hij dan eenmaal op grond van de van tevoren bepaalde exacte coördinaten zelfs midden in een huiskamer was beland. Kortom: in dat licht valt het met de verstedelijking en dus overvolheid ook bij ons dus eigenlijk nog wel mee. Alleen is die leegte voor de gemiddelde inwoner niet toegankelijk, want als particulier bezit gereserveerd voor onze voedselvoorziening in de vorm van koeien of koren.

Woonbezetting

Aangewezen op de smalle corridors tussen landerijen buiten dan wel aaneengesloten huizenblokken binnen de stad, ervaart de gewone burger vanaf de openbare weg zijn omgeving als zeer druk. Want ook binnen in die huizenblokken is het door de gemiddelde woonbezetting steeds leger. Voor Nederland geldt zo wat op een andere manier ook voor Zwitserland geldt: omdat het daar in de ene helft, vanwege het onbewoonbare hooggebergte, zo leeg is, voelt het in de andere helft zo vol.

Nu de derde factor: de omvang van de bevolking zelf. Die is, dat kan niet genoeg benadrukt worden, in het verleden hoofdzakelijk zo sterk gegroeid door procreatie, niet door immigratie. Die laatste is goed voor maar één miljoen van de zeventien die Nederland vandaag de dag telt.

Behaalde resultaten in het verleden zeggen alleen uiteraard niets over de toekomst, waar eventuele verdere groei juist wel vooral het gevolg zal zijn van immigratie. Het geboortecijfer is de afgelopen decennia dusdanig gedaald dat dat inmiddels niet meer tegen het sterftecijfer opweegt, wat in belangrijke mate ook met de welvaartsstaat en de vrouwenemancipatie samenhangt.

Nederland wordt overvol! Nederland loopt leeg!

Het merkwaardige is nu dat zowel het vooruitzicht van een mogelijke verdere bevolkingsgroei  Nederland wordt overvol!  als dat van een mogelijke bevolkingsdaling – Nederland loopt leeg!  voor onrust zorgt. Volgens sommige voorspellingen dreigt zelfs een krimp met anderhalf miljoen. Wel, dan zijn we terug op het niveau van het jaar 2000: dat lijkt mij geen reden tot paniek. Volgens mij was Nederland toen een best gelukkig land.

Het punt is dat het daarbij voor velen niet zuiver om de omvang gaat, maar dat ook de etnische samenstelling een rol speelt. Zonder immigratie houden we de bevolking getalsmatig niet op peil, tenzij men er in slaagt om de autochtone geboortecijfers weer op te krikken. Veel Nederlanders die bevolkingsgroei vrezen, vrezen niet zozeer een toename van het aantal inwoners als zodanig, maar van het aantal foute. Daardoor lopen in de discussie over bevolkingspolitiek al snel steeds twee zaken door elkaar: de totale omvang van de bevolking, en de samenstelling ervan.

Afrika

De belangrijkste argumenten die vóór en tegen bevolkingsgroei, en dus vóór en tegen immigratie gegeven zullen worden, laten zich nu al uittekenen. Zeker zolang de pensioenleeftijd niet dermate fors omhooggaat dat bij de sterke vergrijzing het percentage werkenden gelijk blijft. Zulke immigratie is positief voor de economie en de houdbaarheid van de welvaartsstaat: de zorg zal anders onbetaalbaar worden. Zij is echter negatief, waar het de woningmarkt en de leefbaarheid in zijn algemeenheid betreft, mede omdat de meeste migranten uit een heel andere cultuur zullen komen, met alle aanpassingsproblemen van dien. Ook kunnen we het vergrijzingsprobleem niet op deze manier blijven oplossen: dat is uitstel van executie.

Dat wil niet zeggen dat het tegenhouden van ongewenste migratie uit bijvoorbeeld Afrika zo makkelijk zal zijn. Er zullen daartoe twee zaken grondig moeten veranderen. Het ene punt zal door links worden omarmd, het andere door ‘rechts’, maar ze sluiten elkaar geenszins uit. Het welvaartsverschil tussen Afrika en Europa  een belangrijke push factor  zal omlaag moeten, en hetzelfde geldt  een belangrijke pull factor  voor het geboortecijfer in Afrika. Tussen beide bestaat zelfs een verband.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.