Opinie op Zondag Thomas von der Dunk

Opinie op Zondag: De VVD moet de puinhopen van haar eigen marktideologie opruimen

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club auteurs. Later vandaag historicus Arnout Brouwers, nu cultuurhistoricus Thomas von der Dunk.

Premier Mark Rutte tijdens de verkiezingsavond, 20 maart 2019. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Op 1 juni 1697 ging August de Sterke, keurvorst van Saksen, het stamland van Luther, over van de protestantse naar de katholieke kerk om koning van Polen te worden. ‘Parijs is een mis waard’, aldus een eeuw eerder Hendrik III van Navarra, toen die omwille van de Franse troon dezelfde stap nam. ‘August’, zo commentarieerde een goede bekende van de kersverse convertiet, ‘August, zo zegt men, is van religie veranderd. Ik zou dat geloven als ik zeker wist dat hij er voordien een had gehad.’

De politieke tournures van premier Rutte zijn niet minder opzienbarend. De afschaffing van de dividendbelasting: van halszaak naar iets dat overkomelijk is. Europa: van afzetmarkt naar geopolitiek verbond. Staatsaandelen in bedrijven: van taboe naar noodzaak als het ‘onze’ KLM betreft. Het klimaat: van iets om geen haast mee te maken naar iets dat hoge urgentie bezit. De CO2-belasting voor bedrijven: van totaal ondenkbaar naar iets dat we gewoon gaan doen. Wat blijft er zo nog over van het geloof in de neoliberale heilstaat, dat de premier eens zo vurig beleed?

Schokkend gebrek aan ideeën

Kortom: ook Rutte lijkt fundamenteel van overtuiging te zijn veranderd. En ik zou dat ook inderdaad geloven als ik zeker wist dat hij voordien enige overtuiging had gehad. Gezien de jongste verkiezingsuitslag lijk ik met die twijfel niet alleen te staan. Zoals voormalig VVD-Kamerlid Arend Jan Boekestijn zich eens in een onbewaakt ogenblik voor de camera liet ontvallen: Rutte heeft een schokkend gebrek aan ideeën. Een man zonder eigenschappen, waarvan Polman dus dacht dat hij hem om zijn eigen boodschap kon sturen. Een vlag die op elke politieke modderschuit past.

Er moet zich nu toch een enorme deceptie van het grote bedrijfsleven meester maken, en straks zullen zich ongetwijfeld de eerste verschijnselen van verlatingsangst voordoen: de VVD levert niet meer op bestelling. Yvonne Hofs citeerde in de Volkskrant van 16 maart in dit verband Ruttes belofte bij zijn aantreden: voor grote ondernemers stond hij altijd klaar, hij had overal hun boodschappenlijstje bij zich, bijna iedere bestuursvoorzitter had zijn 06-nummer. Het was de Nederlandse vorm van cliëntelisme en corruptie.

Zo was het ooit, maar nu dus niet meer. Om zijn kabinet bij elkaar te houden moet de premier steeds weer overstag, zoals ook al bij het kinderpardon. Dat de kosten van de energietransitie onevenredig door de burgers zouden moeten worden opgebracht, was voor de coalitiepartners electoraal ondenkbaar. Hetzelfde gold voor vrijwaring van de zware industrie: en dus moeten straks toch de grootste vervuilers het meeste gaan betalen.

Principieel opportunisme

Want net als August en Hendrik heeft ook Mark zijn knopen geteld. Voor machtsbehoud gaat alles opzij. Bij de stembus wegen honderdduizenden kiezers dan zwaarder dan een tiental ceo’s. De burger, die niet Ruttes 06-nummer heeft, constateert immers dat die ceo’s te veel praats hebben, en vooral te veel graaien, en dat de welvaart steeds ongelijker wordt verdeeld. Ook binnen het eigen VVD-electoraat kon Rutte voor zijn zelfgekozen spreekbuisrol voor Polman niet op onverdeeld enthousiasme rekenen.

De dikke onvoldoende die het kabinet in klimaatzaken van het PBL en het CPB kreeg dwong de VVD (en het CDA) tot een gezien hun eerdere stellingname ongeloofwaardige volte-face. Het verklaart de kiezersuittocht in de richting van klimaatnegationist Thierry Baudet (die daarnaast ongetwijfeld ook profiteerde van de door hem vakkundig bespeelde migratie-angsten na de moordpartij in Utrecht). Dat veel kiezers zich tamelijk bedonderd voelen, nu de VVD haar eerdere grote woorden over het vermeende klimaatgedram van anderen moet inslikken, is op zich niet zo gek. Je kunt als partij ook te principieel in je opportunisme worden.

De ironie is dat de feiten ─ electoraal en anderszins ─ de VVD dwingen om de eigen vastgeroeste ideologische axioma’s overboord te kieperen. Als Rutte dat niet doet, knalt het kabinet uit elkaar, en belandt de VVD definitief in de hoek van Wilders en Baudet. Geen partij die sinds het aantreden van Rutte-III zo veel heeft moeten inleveren als de grootste.

Toen liberalen nog verstandig waren

Het geloof in de grenzeloze markt en de zegeningen van de vrije concurrentie is op de weerbarstige praktijk stukgelopen; inzake de luchtvaart gedraagt het kabinet zich nu tot irritatie van de Fransen Franser dan Frans, en KPN heeft straks weer gewoon haar natuurlijke monopolie terug. Nu nog alleen de volgende logische stap, zoals dat ook voor de spoorwegen en de oude nutsbedrijven zou moeten gelden: terug in staatshanden. Dat ze dat ooit waren, was te danken aan liberalen ─ in een tijd, heel erg lang leden, dat liberalen nog verstandige mensen waren. Misschien worden ze het weer.

Ik zal niet ontkennen dat ik met een satanisch genoegen zie hoe deze partij, die in samenhang met haar compleet vercommercialiseerde wereldbeeld als geen ander van integriteitsschandalen is doordrenkt, door de omstandigheden gedwongen wordt om zelf de maatschappelijke puinhopen van haar eigen marktideologie op te ruimen. En dat zij daarmee ook de grote bedrijfsbobo’s, die Rutte en consorten zo lang als brave loopjongens konden beschouwen, ten gunste van de belangen van normale burgers van zich vervreemden moet.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden