Opinie op zondag Arnout Brouwers

Opinie op Zondag: De VS stuurloos? In Europa geldt: ieder zijn eigen plank

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Eerder vandaag cultuurhistoricus Thomas von der Dunk, nu historicus Arnout Brouwers.

Duitse Bondskanselier Angela Merkel en Franse president Emmanuel Macron in juni 2018. ‘Op dit moment wordt de EU nog gedragen door Duitsland en in mindere mate Frankrijk.’ Beeld EPA

Toen hij net aan de macht was, verlaagde hij de belastingen, hechtte hij groot belang aan infrastructuurprojecten, en liet hij liet mensen vrij die onder zijn voorganger waren opgesloten. En in de eerste maanden van zijn heerschappij waren de mensen blij over de resultaten. Toen bleek hij ziek, werd hij onbeheersbaar en uiteindelijk werd hij door senatoren en andere vertegenwoordigers van de elite om zeep gebracht. En nu hebben we alleen nog de fameuze woorden: ‘Had het Romeinse volk maar één nek!’

Goed, dit gaat dus niet over Donald Trump maar over de Romeinse keizer Caligula.

Hoe komen we eruit?

Ja, zelfs de scherpste tekstschrijvers van House of Cards en Veep zijn verslagen door het echte Witte Huis. En natuurlijk is het aanlokkelijk daarin te zwelgen. Maar laten we nog eens stil staan bij de vraag hoe we in dit Shakespeare-achtige drama terecht gekomen zijn van dolgedraaide keizers en paladijnen met messen onder hun toga’s. En hoe zijn de Britten in hun rampzalige Brexit terecht gekomen? En hoe komen we er eigenlijk weer uit?

Het antwoord op de eerste vraag is relatief simpel: democratische verkiezingen. Westerse kiezers hebben in een toenemend aantal landen afgerekend met hun traditionele leiders en traditionele ideeën, terwijl ze in andere landen (zoals Nederland, en in toenemende mate Duitsland) populisten omhoog stuwen die vervolgens kunnen ‘regeren vanuit de oppositie’. Traditionele politici zijn afgerekend op heuse fouten (zie verder), maar ook op alle onzekerheden die voortkomen uit de mondialisering – en waar hun populistische opponenten geen betere medicijnen tegen hebben.

Tien jaar geleden viel de zakenbank Lehman Brothers om, het begin van een mondiale financiële crisis. Die crisis beroofde miljoenen Amerikaanse families van hun huis. En in Brexit-land? Smalend haalt de Britse columnist Philip Stephens oud-minister van Financiën George Osborne aan met zijn ‘we zitten allemaal in hetzelfde schuitje’. Stephens: ‘Dat zaten we niet. De kosten werden vooral gedragen door de schouders die zich dat het minst konden veroorloven.’

Burgers betalen de prijs

In de Financial Times stelt Martin Wolf onthutst vast dat politici – in tegenstelling tot na eerdere grote shocks als WO2 en de stagflatie van de jaren zeventig – géén pogingen doen het financiële systeem structureel te hervormen. ‘Er worden zorgen geuit over ongelijkheid, maar er is weinig gedaan’. De banken werden gered, de burgers betaalden de prijs. De conclusie van een van ’s werelds bekendste financiële columnisten: ‘Geen wonder dat populisten zo populair zijn, gezien deze inertie, om maar te zwijgen over de miserabele ervaring van zo veel burgers sinds de crisis en, in belangrijke gevallen, al daarvoor.’ Voeg daarbij nog een vleugje culturele en identiteitsangst wegens de immigratie en de opkomst van strenge islamitische takken in een postmodern Europa en de cocktail is compleet.

Wie deze thema’s aanschouwt, zal vanuit Europa iets minder Schadenfreude beleven over de schijnbaar dolgedraaide Amerikaanse democratie. Los van het feit dat wij Europeanen nog altijd van de VS afhankelijk zijn voor onze veiligheid, en zelfs onze welvaart (of ziet u soms de Europese marine de grote vaarwegen op ’s wereld oceanen bewaken?) speelt er een ander probleem.

Want hoe komen we hier weer uit? De Amerikaanse democratische instellingen worden zwaar op de proef gesteld, maar ze zijn diepgeworteld en kunnen overleven. De Europese instellingen waar het antwoord vandaan moet komen – de Europese Unie en aanverwante instellingen die zijn gebouwd op de botten van de miljoenen oorlogsslachtoffers van dit continent – staan wankeler op hun benen.

Broos Europa

Op dit moment wordt de EU nog gedragen door Duitsland en in mindere mate Frankrijk. Maar de Duitse politiek is ten prooi gevallen aan dezelfde politieke krachten die elders op het continent ontketend zijn. De oude consensus dreigt er in te storten. En in Frankrijk heeft Macron met zijn gedurfde politiek het politieke midden tijdelijk weten te redden – maar wel door het oude midden weg te vagen.

Op dat broze vlot moet Europa de storm door. En het gekke is: op dat vlot wordt nauwelijks nog gewerkt aan sterkere zeilen. Integendeel. De uitkijk op de nok is reeds lang gekielhaald en de scheepsmaatjes met de grootse mond lijken echt te denken dat als ze maar een groot genoeg gat kunnen slaan in de romp, alles vanzelf wel goed zal komen. Ieder zijn eigen plank.

En dáármee vergeleken, is de Amerikaanse democratie weer een toonbeeld van veerkracht. We zitten echt in hetzelfde schuitje. En nu jij weer, Brutus.

Arnout Brouwers is historicus en journalist. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.