Opinie op Zondag Esther van Fenema

Opinie op Zondag: De schaamteloze uitverkoop van het individu

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag een bijdrage van een vaste club auteurs. Eerder vandaag classica Rosa van Gool, maar nu psychiater Esther van Fenema.

Honderden mensen staan in de rij bij de eerste Starbucks-vestiging in Zuid-Afrika in 2016. Fenema: We leven in een tijd ‘waarin Temptation Island, NikkieTutorials, H&M en Starbucks bepalend zijn voor wat je ziet, vindt, draagt en proeft.’ Beeld AFP

Twee pubermeisjes zaten laatst achter me in de bus te roddelen over een gemeenschappelijke vriendin: ‘Ze klaagt de hele tijd dat ze nergens gepassioneerd voor is, maar niemand van onze vriendengroep heeft toch een passie?’ ‘Klopt’, zei de ander, ‘maar wij klagen er tenminste niet over!’ Passie in een tijd waarin Temptation Island, NikkieTutorials, H&M en Starbucks bepalend zijn voor wat je ziet, vindt, draagt en proeft.

Als psychiater word je vaak als eerste geconfronteerd met de ideologische rafelrandjes van de maatschappij: gevoelens van onbehagen, somberheid, eenzaamheid, zinloosheid, leegte en verveling. In dit geval de onaangename rafelrandjes van het liberalisme. Sinds de Verlichting wordt ons denken en handelen gevormd door deze politiek-maatschappelijke ideologie, destijds ontstaan als reactie op het ancien regime. Zoveel mogelijk vrijheid voor het individu, vastgelegd in burgerrechten om de macht van kerk en staat te begrenzen; de vrije markt krijgt u er gratis bij. Inmiddels zijn we zo’n twee eeuwen verder en is het misschien een goed moment om de balans op te maken. ‘Wat gaat goed en wat kan beter’, zoals we de studenten altijd vragen tijdens een voortgangsgesprek. Niemand zal betwisten dat de vrije burger, beschermd door een goed verankerde rechtssysteem, een groot goed is. Als vrouw, psychiater en opiniemaker ben ik dagelijks dankbaar voor de vrijheden, mogelijkheden en kansen die ik daardoor geniet.

Doorgeschoten liberalisme

Tegelijkertijd moeten we misschien ook concluderen dat het liberalisme op bepaalde punten te ver is doorgeschoten en zich tegen zichzelf keert. De oorspronkelijke bedoeling was om het individu te bevrijden zodat hij keuzevrijheid zou ervaren en kon doen wat hij wilde. Het hedendaagse individu is niet zozeer vrij maar vogelvrij in een commercieel Utopia, waarin anderen bepalen waar jij zin in hebt.

De Vlaamse hoogleraar psychologie Paul Verhaeghe verwoordt het sarcastisch maar scherp als hij stelt dat de westerse mens tegenwoordig twee belangrijke opdrachten heeft in het leven: consumeren en genieten. In zijn boek Identiteit schrijft hij dat we zijn gereduceerd tot een consument die in de illusie leeft uniek te zijn en zelf keuzes te maken, terwijl nog nooit zoveel mensen hetzelfde gedrag en hetzelfde denken opgelegd kregen.

Het next level liberalisme is mogelijk nog zorgelijker: grote bedrijven zoals Google, Facebook en Amazon beschikken over informatie over ons onlinegedrag. Door het analyseren van onze gedragspatronen is het mogelijk om te voorspellen wat we willen voordat we het zélf weten. We klikken blij verrast op ‘aankoop bevestigen’ terwijl onze autonomie tot een minimum wordt gereduceerd.Waarschijnlijk kon u de pizza-advertentie op uw scherm rond etenstijd niet weerstaan. Na een paar uur verschijnt de advertentie voor het fitnessabonnement, net als u zich schuldig begint te voelen dat u uit gemakzucht wéér bent gevallen voor die ongezonde fastfoodmaaltijd.

Liberalisme 2.0

Surveillancekapitalisten gaan steeds meer onze toekomst voorspellen, niet in ons belang, maar in dat van anderen, zegt Shoshana Zuboff in haar nieuwe boek The Age of Surveillance Capitalism. ‘We kopen wat de algoritmen ons voorschotelen, we nemen de informatie tot ons die algoritmen hebben voorgeselecteerd, we schrijven de zinnen die Google suggereert en bezoeken de plekken waarnaar de app ons leidt. Niets is immers zo winstgevend als klanten die precies doen wat voorspeld wordt’.

De schaamteloze uitverkoop van het individu kan er ook toe leiden dat sommigen onze maatschappij de rug toekeren en vluchten in de geborgenheid van premoderne stromingen, zoals het islamisme of andere vormen van orthodoxie. Het Sociaal en Cultureel Planbureau presenteerde vorig jaar cijfers dat moslimjongeren steeds religieuzer worden. Ze bidden meer, dragen vaker hoofddoeken en geven zelf aan dat het geloof een belangrijk deel van hun leven uitmaakt.

Het liberalisme is ónze ideologie en daar moeten we uiterst zuinig op zijn. We ontkomen er niet aan om onze kernwaarden te reviseren en goed na te denken over het liberalisme 2.0.

Zeker in verkiezingstijd roept iedereen dat we terug moeten naar de menselijke maat als oplossing voor veel actuele problemen. Volgens Jan Swinkels, emeritus-hoogleraar psychiatrie, is dat alleen mogelijk als we de kernwaarden op orde hebben die nodig zijn om te kunnen functioneren als mens: voldoende autonomie, gelijkwaardigheid en oprechte interesse in elkaar. Ik denk dat hij gelijk heeft en dat we de blik inderdaad op elkaar moeten richten in plaats van op dat scherm, tenminste als de vrijheid ons lief is.

Esther van Fenema is psychiater, opiniemaker en violiste.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.