Opinie op Zondag Dirk-Jan van Baar

Opinie op Zondag: Dat ook ons burgerdom ontvankelijk is voor ultrarechtse praat wil er niet in

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Later vandaag cultureel psycholoog Keyvan Shahbazi, nu historicus Dirk-Jan van Baar.

De Braziliaanse presidentskandidaat Jair Bolsonaro. Beeld AP

Het was niet moeilijk te voorspellen dat de verkiezing van Donald Trump een tsunami van politiek onfatsoen zou losmaken. In Brazilië gaat nu met Jair Bolsonaro een presidentskandidaat aan kop die Hitler een geniaal strateeg noemt, folteren verdedigt, ‘het linkse tuig’ standrechtelijk wil executeren, de zweep wil over homo’s en zijn neus ophaalt over het verkrachten van vrouwen. De man haalde in de eerste ronde 46 procent en is favoriet voor het presidentschap. In Latijns-Amerika bestaat een machocultuur en links heeft in buurland Venezuela een spoor van wanbestuur nagelaten. Maar de herinnering aan militaire dictaturen, niet alleen in Argentinië, maar ook in Brazilië zelf, zou een rem moeten zijn. Niet dus, zoals ook Trump gewoon is gekozen.

Sambasoldaat

Misschien moeten we daar niet verbaasd over zijn. Jarenlang horen we al over een illiberale golf’ die de wereld overspoelt en ook Europa bedreigt. Dan wordt het bijna logisch dat het grootste land van Zuid-Amerika voor een sambasoldaat kiest. Liever een junta die rust en orde afdwingt dan de chaos. De economische hervormers die na de val van het Sovjet-communisme in Oost-Europa de invoering van het kapitalisme ter hand namen, hadden sympathie voor het Pinochet-model’ uit Chili, waar de Chicago Boys van Milton Friedman na de coup in 1973 de vrije hand kregen. In Brazilië hoopt de gegoede bovenlaag met Bolsonaro op zon zakenkabinet. Links mag denken dat het neoliberalisme na de financiële crisis van 2008 failliet is, maar de harde werkelijkheid is dat maffiose politici van het type Trump, Berlusconi en Poetin opmerkelijk veel krediet genieten, wat voor oplichters ze ook zijn. Ze profiteren van een politiek systeem dat in diskrediet is geraakt.

Ik heb geen moeite deze illiberale golf, die zich tegen kosmopolitische elites keert en ook in ons land aanhang heeft, als extreemrechts te duiden, maar daar maak je geen vrienden mee. Dat er in allerlei buitenlanden fascisme is wordt normaal gevonden, maar bij ons in het knusse Nederland? Welnee, dan ben je een ‘fascismeroeper en bederf je de stemming. Terwijl ook Nederland onderdeel is van de wereld en openstaat voor mondiale trends. Dat hoeft geen Bolsonaro te zijn, maar wat stijl en retoriek betreft hebben we met Fortuyn, Wilders en nu weer Baudet onze ‘illiberale’ bijdragen al geleverd. Het buitenland rekent ze tot het extreemrechtse kamp, dus waarom wij niet?

Hier zit een element van het trumpisme dat ik maar half begrijp en typerend is voor het huidige irrationele klimaat. Vrijwel de hele wereld heeft ervaring met fascisme en racisme, zoals er ook linkse revoluties zijn geweest. De democratische wereld plaatst daar eerbied voor recht en vrijheid tegenover en ontleent daaraan zijn morele superioriteit. Dat in die westerse waarden zo de klad is gekomen geeft al te denken, en verklaart mede waarom de alarmbellen niet bij elke fascistische oprisping meer afgaan. Te vaak zijn brave burgers voor fascist uitgemaakt, waardoor het vals is gaan klinken. De onvrede daarover is te begrijpen, maar onverteerbaar is dat die afkeer van ‘politiek correcte deugmensen’ in het voordeel werkt van kwaadaardige cynici die een zo duister mogelijk beeld van de wereld schetsen. Je zou denken dat iemand die als fascist praat en zich als fascist gedraagt, ook als fascist wordt herkend. Maar in de fakewereld van nu is het tegendeel het geval.

Dicht onder de huid

Mijn diagnose van dit ziektebeeld is dat fascisme altijd dicht onder de eigen huid zit. We hebben geen moeite dit bij anderen te ontdekken, maar raken blind van woede als het bij onszelf wordt vermoed. Dat de vader van Máxima, een Argentijn, niet deugde, past in ons beeld van fascisme in Latijns-Amerika. Maar dat ook ons burgerdom ontvankelijk is voor ultrarechtse praat wil er niet in, zeker niet in conservatief-liberale kring. Dan breekt een klaagzang uit dat het debat is ontspoord doordat  ‘iedereen’ fascist wordt genoemd, dat je nog geen racist bent als je opmerkt dat het met de gekleurde criminaliteit de spuigaten uitloopt en dat we moeten oppassen om niet door de import van moslims en gelukzoekers uit Afrika te worden overlopen. Allemaal at your service. Maar ik dacht ook dat opiniemakers die zulke gedachten ventileren zich ervan bewust waren dat zij zich in troebel water begeven. Dat bewustzijn is tanende. Dat ook bij ons de ruimte voor extreemrechts is opgerekt, wordt door degenen die het publiekelijk faciliteren luidkeels ontkend.

Die ontkenning van wat evident is, door mensen die graag zeggen waarop het staat, begrijp ik niet. Zoals ik ook niks begrijp van alle debiliserende tweespalt die de komst van stoorzender Trump in ons vaderlandse meningenwereldje heeft gebracht. Je ziet als kritisch mens toch wat voor shit deze man verkoopt en weet toch hoe giftig de politiek van de opgestoken middelvinger is? Maar velen is het om het even of vinden het amusant. LOL! Het fascistenbloed kruipt waar het niet kan gaan en zoekt overal het laagste punt, niet alleen in de VS en Brazilië, maar ook bij ons.

Dirk-Jan van Baar is historicus

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden