Opinie

Opinie op zondag - Arnout Brouwers: 'De crisis zit in het Westen zelf'

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Eerder vandaag regisseur Beri Shalmashi, nu historicus Arnout Brouwers.

De premier van Montenegro Milo Djukanovic (L) met secretaris-generaal van de Navo Jens Stoltenberg. Beeld epa
De premier van Montenegro Milo Djukanovic (L) met secretaris-generaal van de Navo Jens Stoltenberg.Beeld epa

Bent u voor of tegen de uitbreiding van de NAVO met Montenegro? (En weet u waar dat ligt? ) Het korte antwoord is: dat doet er niet toe, want het is al besloten - in december 2015 - en het wordt ja. Het langere antwoord beschrijft een wereld van pijn over hoe buitenlandse politiek zich (niet) verhoudt met stemrevoltes, populisme en de roep om directere democratie.

En met moderne media. Er wordt veel geschreven over het versplinterende effect van sociale media, waardoor iedereen in zijn eigen bubbel zit. Maar nu nieuws 'overal' is, voelen ook traditionele nieuwsbrengers zich er minder verantwoordelijk voor. Naast versnippering is er ook verschraling.

Het zou me niet verbazen als minder dan één op tien Nederlanders weet dat Montenegro op de rol staat toe te treden tot de NAVO. Of dat er afgelopen najaar in Montenegro een couppoging werd gedaan, die volgens de Montenegrijnse regering gesteund werd door Rusland (dat ontkent). En dat de Montenegrijnse bevolking blijkens peilingen uiterst verdeeld is over NAVO-toetreding - net zoals de bevolking van Oekraïne dat was voordat Rusland het land aanviel. En dat Rusland heeft gewaarschuwd voor 'verdere instabiliteit' in geval van uitbreiding.

Meer dan twintig NAVO-landen hebben het toetredingsverdrag van Montenegro al geratificeerd, Nederland nog niet, maar onze Tweede Kamer heeft er in december ook over gedebatteerd. Iedereen was voor, behalve de SP. Voor de duidelijkheid: de NAVO is een militaire alliantie. De kern ervan is de wederzijdse bijstandsverplichting bij een 'gewapende aanval'. Vrij vertaald: als Rusland Estland binnenvalt, of Servië Montenegro - moet Nederland, samen met andere NAVO-landen, ingrijpen.

a fine mess

Pourquoi mourir pour Vilnius?, vroeg toenmalig VVD-leider Bolkestein zich in 1995 af. Hij was tegen NAVO-uitbreiding. Toen werd er wel over gediscussieerd. Ik ben het trouwens oneens met Bolkestein over Vilnius, maar de vraag hier is: moet de burger bij het aangaan van zo'n verplichting niet geconsulteerd (en op zijn minst: geïnformeerd) worden?

Dat dit niet gebeurt, zegt veel over de afstand tussen buitenlands beleid - dat grotendeels multilateraal is, 'uitbesteed' aan experts en opgegaan in grote verbanden - en de ontevreden burgers die in het stemhokje steeds vaker kiezen voor politici die beloven de boel op stelten te zetten. En het helemaal anders te gaan doen. Bij de NAVO zullen ze blij zijn dat in geen enkele lidstaat een referendum is georganiseerd over de toetreding van Montenegro. En in het intern verdeelde Montenegro zelf ook niet. Want dan zou het hele feest mogelijk niet doorgaan.

Maar wat moeten we met het onderliggende probleem? Als we het buitenlands beleid gaan 'democratiseren', bijvoorbeeld door referenda, storten veel instellingen die ons welvaart en veiligheid hebben gebracht waarschijnlijk in. Als we het niet doen, wordt de legitimiteit van deze instellingen van binnenuit uitgehold - met het risico dat er uiteindelijk ook niets over blijft behalve de buitenste schil. Een Potemkin-NAVO, bijvoorbeeld. Of kiezen burgers in het stemhokje voor een leider die zelf een streep haalt door die instellingen en verdragen.
Kortom: a fine mess.

Bezemwagen

Er was een tijd dat de effectiviteit van instellingen ook de legitimiteit ervan garandeerde, althans in de ogen van genoeg mensen. Nu leven we in een tijd waarin de effectiviteit en legitimiteit van buitenlands beleid voortdurend lijken te botsen. Dat is de echte tikkende bom onder de westerse orde en betreft het hele stelsel van multilaterale verbanden waarop westerse landen drijven. Trump is er een manifestatie van.

Dat Trump nu in het Witte Huis zit - en mini-Trumpjes zich warmlopen in Europa - heeft de bureaucratisch-politieke klasse ook aan zichzelf te danken. Juist in representatieve democratieën, waarin de burger niet vaak om zijn mening gevraagd wordt, moeten uitvoerders voortdurend omkijken om zeker te stellen dat het grote peloton nog volgt en de bezemwagen niet te vol zit.

Politici kunnen referenda en dergelijke afwijzen en hopen dat het verder wel goed komt. Maar dan zullen ze soms zelf op de rem moeten trappen of anders honderd keer actiever moeten worden om hun bevolkingen te overtuigen van de juistheid van hun keuzes - en de voordelen van de internationale organisaties waarin ze hun landen hebben geïntegreerd.
Anders glijdt het hele door mieren aangevreten bouwwerk straks in één keer van de helling, als er van buiten iemand met het topje van zijn pink in prikt. En dan zullen we verontwaardigd reageren. Maar de crisis zit in het Westen zelf - en het antwoord op die crisis moet ook uit onze democratieën zelf komen.

Arnout Brouwers (1966) is historicus en journalist. Hij studeerde veiligheidsstudies in Boston en was van 2006-2013 correspondent voor de Volkskrant in Moskou.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden