opinie op zondag Thomas von der Dunk

Opinie op zondag: Amerika’s verbale nationalisme blijkt vermomd financieel egoïsme te zijn

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Eerder vandaag historicus  Arnout Brouwers, nu cultuurhistoricus Thomas von der Dunk.

President Donald Trump Beeld AFP

Als het om de politieke toekomst van Donald Trump gaat, valt de Nederlandse pers grosso modo in twee kampen uiteen. In het ene kamp is het zeer druk: daarin bevinden zich verslaggevers, commentatoren en Amerika-deskundigen die menen dat de president toch in steeds grotere problemen dreigt te komen als gevolg van zijn Russische connecties. Het andere kamp bestaat, voor zover ik kan overzien, vrijwel uitsluitend uit Volkskrant-columnist Derk Jan Eppink. Volgens hem is er niets aan de hand, leidt al dat Mueller-gewroet tot weinig en waait de storm wel weer over. Alleen de laatste tijd is dat geluid wat minder stellig minder geworden.

Intussen is Mueller het Witte Huis zo dicht genaderd, dat Trump zich onlangs gedwongen zag om te erkennen dat hij in de kwestie van de Russische contacten gelogen had. Dat is voor het eerst. Niet dat Trump liegt: dat doet hij vele malen per dag, zo vaak dat Amerikaanse journalisten er een dagtaak aan hebben om dat bij te houden. Nieuw is dat Trump het moet toegeven, en een leugen niet langer als nepnieuws durft af te doen.

America alone

Cruciale vraag is, of dat ook enige politieke gevolgen heeft. Want dat is misschien wel het meest verbijsterende aan dit presidentschap, dat behalve door een ‘Trump first’ vooral gedreven lijkt door de wens om de erfenis van Obama te vernielen, omdat zijn voorganger eens tijdens een Correspondents’ Dinner zijn ego dodelijk had gekwetst. Trump komt met zijn leugens politiek weg, zoals dat ook voor zijn beleid en overige optredens geldt, waarbij niet alleen de Amerikaanse rechtstaat wordt bedreigd, maar ook de internationale verhoudingen door het schofferen van democratische bondgenoten  Merkel, May  en het omarmen van dictatoriale tegenstanders  Poetin, Kim  op hun kop worden gezet. ‘America first’ wordt zo ‘America alone’.

Niet alleen de Republikeinse kiezers, ook de Republikeinse politici  een hoogst enkele uitzondering als McCain daargelaten  slikken het. De jongste Europatour, waarbij dat contrast tussen de behandeling van de eigen Navo-partners en van het Kremlin het meest in het oog sprong, leidde weliswaar ook onder Republikeinse Congresleden en in de rechtse Amerikaanse pers tot enig gesputter, maar dat is al weer verstomd. Een reden is ongetwijfeld het voorlopige uiterlijke succes dat Trump met zijn intimidatiepolitiek lijkt te boeken, van Noord-Korea  de houdbaarheid van de gemaakte afspraken moet uiteraard nog blijken  tot de handelsoorlog met Europa. Sojabonen uit het Midwesten zullen ze daar vreten, tot ze erbij neervallen, daar op het oude continent!

Maar er is meer, en dat is ontluisterend voor de staat waarin de Amerikaanse democratie inmiddels verkeert. Niet alleen dat deze, door het belang van het grote geld bij verkiezingen  je kunt in de praktijk niet senator worden zonder miljonair te zijn  inmiddels meer dan ooit tot een plutocratie verworden is: one dollar, one vote. De recente afschaffing van elke limiet aan financiële donaties aan verkiezingscampagnes, omdat dat onder de vrijheid van meningsuiting zou vallen, spreekt boekdelen.

Een groot deel van de Republikeinse kiezers zit in het Bannon-frame gevangen, waarbij elk evident bewijs van de pers dat Trump de boel bedondert als bewijs geldt dat de pers zelf de boel bedondert, omdat zij hem zijn succes misgunt. Samenzweringsdenken over een ‘deep state’ van de Democraten in Washington, die de Amerikaanse vrijheid zou bedreigen, is daarbij nooit ver weg. Ook in Europa is de mantra van de Lügenpresse in opkomst - zie Wilders en Baudet, maar ook hun tegenpolen bij DENK.

Voor de talloze christelijke zeloten is Trump, ondanks zijn persoonlijk wangedrag op het vlak van gezinswaarden, de grote held, omdat hij het Hooggerechtshof voor decennia van een stevige conservatieve meerderheid kan voorzien. In die kring geniet het voorkomen van abortus een hogere prioriteit dan het verhinderen van een atoomoorlog.

Eigen bankrekening boven internationale rechtsorde

En voor de traditionele Republikeinse ondernemersachterban, en de politici die deze in Washington vertegenwoordigen, hebben belastingverlagingen absolute prioriteit. Het maakt duidelijk dat, als het erop aankomt, het belang van Amerika, dat zich nu van de rest van het Westen dreigt te vervreemden, ondergeschikt is aan het eigenbelang. De eigen bankrekening gaat boven de internationale rechtsorde en de vrije pers. Hun verbale nationalisme uit het verleden blijkt nu niets anders dan vermomd financieel egoïsme te zijn. Erst kommt das Fressen, ook als het niet om brood gaat, maar om kaviaar.

Deze antidemocratische verleiding, waarbij voor een rijke bovenlaag het economisch eigenbelang zwaarder weegt dan rechtsstatelijke principes, is overigens niet alleen voorbehouden aan Amerika. Soortgelijke opportunistische tendensen zien we ook in Europa. Neem het gedoogkabinet van Rutte met de PVV bij ons van 2010. Terwijl het CDA tenminste nog verscheurd werd door morele twijfels, bleef het bij de VVD, van incidentele dissidenten als Weisglas en Voorhoeve afgezien, oorverdovend stil. Het redden van de hypotheekrenteaftrek, die ingeval van een coalitie over links onder druk zou komen te staan, bleek ook voor onze ‘liberalen’ belangrijker.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.