Opinie op zondag Thomas von der Dunk

Opinie op zondag: ‘Als economische elite niet snel bubbel verlaat, zal nationalistisch populisme verder groeien’

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club auteurs. Later vandaag historicus Arnout Brouwers, nu cultuurhistoricus Thomas von der Dunk.

Brexit-onderhandelaar Michel Barnier en Europees Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker  tijdens een speciale top in Brussel over de Brexit. Beeld ANP

De helft van alle Brexitstemmers blijkt inmiddels overleden aan ouderdom’, zo kopte de satirische site De Speld twee maanden terug. En misschien schuilt hierin ook wel de oplossing voor het probleem ‘Verenigd Koninkrijk’. Als May de stemming in het Lagerhuis op 11 december niet overleeft en bij een tweede referendum meer Remain-jongeren op komen dagen en meer Brexit-ouderen ons ontvallen zijn, kan de uitslag wel eens precies andersom worden dan in 2016.

Innig tevreden vielen vorig weekend Juncker en Barnier elkaar in de armen nadat de 27 resterende EU-lidstaten met de Brexit-overeenkomst akkoord waren gegaan. Dat doen politici overigens voor de camera snel, als ze niet net slaande ruzie hebben gehad. Maar in dit geval hadden ze zeker reden voor tevredenheid: in feite heeft Brussel nu, door op ongekende wijze - ondanks de felle botsing met Rome, Warschau en Boedapest op andere wezenlijke terreinen - de gelederen gesloten te houden, het beste van twee werelden binnengehaald: de Britten blijven in hoge mate deel uitmaken van Europa, zonder dat ze er zelf veel over te zeggen hebben en dus nog langer voortdurend dwars kunnen liggen.

In één opzicht hebben de fanatiekste Brexiteers dan ook gelijk: feitelijk krijgt het Verenigd Koninkrijk hiermee de status van een vazal. Iets anders zat er ook niet in, wil Londen toegang houden tot de Europese markt. Maar het maakt het wel des te twijfelachtiger of May vóór 11 december een parlementsmeerderheid achter zich weet te krijgen. Volgens The Guardiandie de stand op individueel niveau bijhoudt, staat het nu 414-225 in haar nadeel. Niets demonstreert de chaos door massale vaandelvlucht bij de Tories dan ook beter dan dat de verantwoordelijke Brexit-minister Dominic Raab meteen aftrad en niemand stond te springen om hem op te volgen, terwijl dit toch de droombaan voor een overtuigde Brexiteer zou moeten zijn.

Achilleshiel

Dat vormt natuurlijk een belangrijke achilleshiel van May: zij was zelf eigenlijk tegen de Brexit, en wordt er dus van verdacht er gewoon geen echte Brexit uit te hebben wíllen slepen. Om die reden was het, achteraf, veel beter geweest dat een overtuigde Europahater na Camerons val premier was geworden. Die zou dan zelf aan zijn electoraat hebben moeten uitleggen dat er echt niets beters in zat en hij voorheen sprookjes had verteld. Nu kunnen de hardliners blijven beweren dat ze het zelf beter zouden hebben gedaan.

Hier wreken zich twee dingen. Ten eerste dat een deel van de Brexiteers, zoals een opportunistische clown als Boris Johnson, politiek vooral ziet als een spelletje voor electoraal gewin, waarbij de rampzalige gevolgen later voor andermans rekening komen. En ten tweede dat de Brexiteers in twee kampen uiteenvallen: die op links willen van Brussel af omdat ze de EU te weinig sociaal en veel te neoliberaal vinden, die op rechts omdat ze de EU juist veel te sociaal en te weinig neoliberaal vinden.

Maar ook als het Lagerhuis tegen de verwachting in de deal goedkeurt, treedt het Verenigd Koninkrijk niet echt uit de EU. Het cruciale hangijzer vormt de Iers-Ierse grens. Op vrijwel alle punten - eindafrekening, migratie, handelsvoorwaarden, visserijrechten - is nog een tussenoplossing mogelijk. Hier niet. Voor Brussel is een harde grens door Ierland onacceptabel, voor Londen een harde grens in de Ierse Zee. De enige andere mogelijke oplossing - nergens een harde grens - impliceert dat het Verenigd Koninkrijk de facto deel van de EU blijft, en dus de veelgehoonde BRINO: een Brexit In Name Only.

Geen verlossende vierde

De beslissing is nu tot 2020 uitgesteld: dan zal een definitieve oplossing voor het Noord-Ierse probleem worden gezocht. Ik verzeker U: er bestaat naast de drie zo even genoemde opties geen verlossende vierde. Indien die namelijk wel bestond, had men die in twee jaar onderhandelen ook nu echt wel al gevonden. In dat opzicht is de gemaakte afspraak voor het einddoel van de Brexiteers dodelijk: het is Londen verboden om, als zo’n vierde optie inderdaad de voorspelbare fictie blijkt, op eigen houtje aan de huidige noodoplossing van een voortgezet gemeenschappelijk douanegebied een einde te maken. Dat betekent: die blijft voortbestaan tot Sint-Juttemis.

De ellende die de Britten zich door overmoed en onnadenkendheid op de hals hebben gehaald, heeft één voordeel: ieder ander land laat het spelen met een exit wel even uit zijn hoofd. Het maakt in elk geval nieuwsgierig naar de komende verkiezingscampagne van Derk Jan Eppink, die, na een vergeefse poging via de VVD politiek binnen te komen, nu als Europees lijsttrekker van de anti-pluchepartij van Baudet met een Nexit-pleidooi de boer op moet.

Voor overmoed dienen echter ook de pro-Europeanen te waken. Zoals René Cuperus maandag terecht betoogde: het exit-sentiment zit, vanwege de eenzijdige prijs die een groot deel van de bevolking voor de neoliberale globalisering betaalt, in veel landen diep. Wie daar in elk geval nog niets van snapt is Unileverbaas Paul Polman, die zich in zijn jongste AD-interview als onbeleerbaar liet kennen. Als zijn economische elite niet snel haar bubbel verlaat en haar financiële zelfzucht drastisch intoomt, zal het nationalistische populisme verder groeien en uiteindelijk Europa vernietigen.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.