Opinie

Opinie: Nepnieuws is een probleem, maar het échte nieuws, dat is pas zorgwekkend

Dus Xi doet nu de vrijhandel, Poetin de wereldvrede, Trump de sociale media en wij Zwarte Piet? Het wordt hoog tijd om onze representatieve democratie weer eens hardop te gaan verdedigen, betoogt Arnout Brouwers.

De Chinese president Xi Jinping en zijn Amerikaanse ambtsgenoot Donald Trump kijken naar een welkomstceremonie in Beijing, 9 november. Beeld reuters

Onlangs mijmerde ik in een vliegtuig op weg naar Moskou over de nieuwe tijd van onrust die Europa wacht nu Angela Merkel geen regering kan vormen. 'Europe faces prospect of instability', kopte een Amerikaanse krant. In dezelfde krant stond de foto van de omhelzing tussen Poetin en Assad. Ten overstaan van zijn generaals had Poetin gezegd: 'Laat me u voorstellen aan de mensen die een sleutelrol hebben gespeeld bij het redden van Syrië.' Dat was kort nadat de Chinese president Xi Jinping zich, nadat hij zich op het partijcongres een positie van maoïstische almacht had aangemeten, presenteerde als de mondiale beschermheer van de vrijhandel.

Wat een tijden!

Het autoritaire China, op naïeve gronden toegelaten tot het wereldhandelssysteem waar het in een mum van tijd westerse aannamen over economische suprematie verbrijzelde, draait nu met de ene hand dissidenten de nek om, terwijl het met de ander weidse gebaren van mondiaal leiderschap maakt. En Rusland, door president Obama weggezet als regionale macht, dicteert de vredesbesprekingen inzake Syrië.

Dus Xi doet nu de vrijhandel, Poetin de wereldvrede, Trump de sociale media en wij Zwarte Piet? Nepnieuws is een probleem, maar het échte nieuws, dat is pas zorgwekkend. Of overdrijf ik?

Tijdens de vlucht naar Moskou las ik A Hologram for the King (2012) van Dave Eggers. Dat gaat over een Amerikaanse verkoper die vroeger in de VS gemaakte kwaliteitsfietsen aan de man bracht. Maar die fietsen worden nu met gestolen technologie in China gemaakt en de verkoper is in arren moede in Saoedi-Arabië beland, waar hij de koning een hologram moet zien te verkopen. Prachtig boek, inmiddels verfilmd.

Melania Trump, Xi Jinping en Donald Trump tijdens een staatsdiner in Beijing Beeld reuters

Wat was er eerder, de mondialisering of het westerse populisme? China's economische opkomst of president Donald Trump? Aan veel uitingen van onvrede in westerse samenlevingen lijkt een bewust of onbewust besef van of vrees voor neergang ten grondslag te liggen.

Economische verklaringen te over. Structureel een kleiner aandeel van de mondiale economische taart. Banen die zijn verplaatst naar lagelonenlanden, of gewoon opgelost in de automatisering en de technologische revolutie. Stagnerende lonen en onzekerheid voor steeds meer mensen. De verplaatsing van het profijt van economische groei van burgers naar een select gezelschap corporaties en superrijken.

Ook de maatschappelijke verstoring die immigratie veroorzaakt is reëel. Maar neergangsdenken en cultuurpessimisme stoken de anti-immigratiesentimenten en de felle cultuuroorlogen omtrent tradities en identiteit (van Zwarte Piet tot koloniaal verleden) verder op. De angst overwoekerd te raken door andere volken en culturen is veel kleiner in tijden van groei, zelfvertrouwen en optimisme (zie de historische golfbeweging in het Amerikaanse immigratiesentiment).

Wat ook niet helpt? Het gevoel, onlangs beschreven door columnist Bret Stephens, dat het Westen geen oorlogen meer kan winnen en de uitkomst altijd een catastrofe is - of er nu wel (Irak) of niet (Syrië) geïntervenieerd wordt.

Die relatieve neergang is structureel omdat het Westen (vooral de VS) na de Tweede Wereldoorlog in een ongekende situatie van politiek-economische dominantie terechtkwam - die na de instorting van de Sovjet-Unie een nieuwe, ook ideologische impuls kreeg. The only way is down. Nu de rook op begint te trekken, zien we opeens de diepere aardlagen 'onder' de zege in de Koude Oorlog: de verschuiving van het politiek-economische zwaartepunt naar het oosten en de opkomst van China en India.

Had aan de economische oorlog die China zoveel voordeel bracht niet minstens zoveel aandacht besteed moeten worden als aan de ouderwetse horzelige steken van Poetins Rusland? Dat sentiment ligt mede aan de basis van Trumps verkiezingszege.

Donald Trump en Melania Trump bezoeken de Verboden Stad met de president van China, Xi Jinping, in Beijing. Beeld reuters

Dat mensen in deze tijd voor onorthodoxe oplossingen kiezen is niet zo verwonderlijk. Het succes van het 'populisme' is ook de uitdrukking van zorgen over reële problemen. Zoals de historicus Melching onlangs opmerkte: populisten versla je niet door ze te verketteren. De uitdaging is betere oplossingen vinden en laten zien dat extremistische politici hun volgelingen knollen voor citroenen verkopen.

Maar ondertussen lijkt het neergangsdenken zélf een bedreiging te worden van onze democratieën. Heeft het Westen zichzelf niet in een depressie gepraat? Zijn ijdelheid en hoogmoed vervangen door paniekvoetbal en doemdenken?

Kort nadat ik in Moskou was geland, bewonderde ik in het centrum van de stad de nieuwe granieten tegels die er voor een fortuin zijn gelegd. En de tierelantijn-achtige straatlampen die er zijn neergezet. Jozef Stalin meets Walt Disney - het moest er eens van komen.

Geen hologram, maar wel zinsbegoocheling, als je de rest van het land een beetje kent.

Zou het geen wrange grap zijn als niet de een of andere externe dreiging ons de das om zou doen, maar gebrek aan zelfvertrouwen en overdaad aan onderling wantrouwen? Zullen we beginnen met onze representatieve democratie weer eens hardop te gaan verdedigen - en te lachen om al die gevaarlijke intellectuele wijsneuzen die ons in een democratische depressie willen doen belanden?

Arnout Brouwers is chef opinie van de Volkskrant.

Arnout Brouwers Beeld Martijn Hol
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.