OpinieOverheidsinformatie

Opinie: Nederland is lang niet zo democratisch als we denken

Deze week stemt de Kamer over de Wet Open Overheid, die meer democratische controle biedt en Nederland dichter bij die volwassen, moderne democratie brengt die het wil zijn, betoogt Serv Wiemers.

Tegenstanders van de coronamaatregelen demonstreren afgelopen zaterdag op het Malieveld.Beeld ANP

De afgelopen weken heeft het Nederlandse zelfbeeld een flinke knauw gekregen. Bij nader inzien zijn we toch niet die volwassen democratie vol verantwoordelijke burgers die een intellectuele lockdown aankunnen. Of is het de overheid zelf die gebrekkig communiceert en verzuimt perspectief te bieden? In ieder geval verscherpt het maatschappelijk debat en verspreiden de fake facts, terwijl ons land Europees koploper is geworden in covid-19-besmettingen.

Wij waren juist gewend hoog te scoren in de internationale ranglijsten: Nederland bekleedt wereldwijd de tiende plek in de UNDP Human Development Index en de elfde in zowel de Democratie-index van The Economist, als de Human Freedom Index.

Toch zit daar een addertje onder het gras. Want in andere internationale vergelijkingen die het functioneren van het democratisch bestel beoordelen, komt Nederland er niet goed af. De Raad van Europa heeft bij monde van de Greco, de Groep van staten tegen corruptie, ons land herhaaldelijk bekritiseerd. Lobbyen in Nederland is ondoorzichtig en de zogenoemde draaideur, waarbij politici na hun politieke carrière een betrekking nemen op hun eigen werkterrein, draait volop. Op de Right to Information Rating, die bekijkt hoe de toegang tot publieke informatie is geregeld, bekleedt Nederland wereldwijd de 73ste plaats.

De verklaring voor deze spagaat is dat de Nederlandse politiek is gebaseerd op vertrouwen en consensus. Dat was volstrekt logisch in tijden van verzuiling toen de elites elkaar wederzijds wat gunden om de zuilen in evenwicht te houden. Na de ontzuiling werkte het systeem van gunnen en balanceren verder in het poldermodel, met vertegenwoordigers van werkgevers, werknemers en de overheid die Nederland tevreden en democratisch hielden.

Maar de tijden zijn veranderd. Burgers zitten niet meer in zuilen of vaste sociale structuren. Nederland is een ‘normaal’ land geworden en daar hoort openheid en controle bij.

Bovendien maakt de digitale revolutie een ander soort overheid noodzakelijk, én openheid mogelijk. Bij de Open State Foundation zien we nu dat mensen die werken bij het ministerie van Binnenlandse Zaken, de gemeente Amsterdam en de provincie Zuid-Holland van goede wil zijn en met ons zoeken naar manieren om hun informatie beschikbaar te stellen en voor buitenstaanders herbruikbaar te maken.

Bij deze omslag hoort een urgente, bredere nationale agenda. Om een paar punten te noemen: de Nederlandse rechtspraak verkeert wat digitalisering betreft in het stenen tijdperk. Met onze staartpositie in de EU beperken we toegankelijkheid en controleerbaarheid. Een ander dossier is het UBO-register, waarin de eigenaar of belanghebbende van een organisatie geregistreerd is. Het register is in de huidige opzet niet openbaar doorzoekbaar. Ook lobbyen moet transparant worden. Dat dit kan, bewijst de EU: alle lobbyisten staan geregistreerd en Eurocommissarissen maken openbaar wie ze ontmoeten.

Maar het fundament is de Wet Open Overheid (Woo), die deze week in de Tweede Kamer wordt behandeld. Die gaat uit van actieve openbaarmaking van overheidsinformatie en is daarmee een stap in de goede richting. Vooral omdat de voorganger, de Wet Openbaarheid Bestuur, dertig jaar oud is en niet meer past in de snel veranderende informatiesamen­leving.

Er zijn vele argumenten voor openbaarmaking van overheidsinformatie. Ten eerste is het een verplichting ten opzichte van de burger: ‘het is ons belastinggeld, dus onze informatie’. Ten tweede moet het een pijler van de overheid zijn: inzichtelijke informatie is goed voor het vertrouwen, en de overheid kan leren van de kritiek van meekijkers. Ten derde haalt de de nieuwe Woo het idee onderuit van ‘de overheid tegen de rest’. Het gaat hier om een verbetering, een hoognodige modernisering zelfs, van het systeem van checks-and-balances. Tot slot biedt het beschikbaar maken van overheidsinformatie niet alleen groot maatschappelijk, maar ook economisch voordeel. Denk aan alle toepassingen van open data.

De Kamer kan van de Woo een moderne, democratische wet maken door het toevoegen van een ‘informatiecommissaris’, het afdwingen van digitale standaarden voor informatieontsluiting, het verplichten van informatieregisters en het betrekken van de input van maatschappelijke en mediaorganisatie bij de uitvoering. Met een sterke Woo komt Nederland dichter bij die volwassen, moderne democratie die het wil zijn. Daarvoor moet de politiek nu alle registers opentrekken.

Serv Wiemers is directeur van de Open State Foundation.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden