OpinieBurgerlijke vrijheid

Opinie: Mondkapjesplicht schaadt wel degelijk burgerlijke vrijheid

Een mondkapjesplicht die de gezondheid niet ‘baat’, schaadt wel degelijk een rechtsstatelijk beginsel, betoogt Jake Tingen.

Beeld Marcel van den Bergh

Met de zomerse opleving van het virus leeft ook de discussie over mondkapjes op. Het regeringsstandpunt is nog steeds: een niet-medisch mondkapje beschermt u niet. Het kan meerwaarde hebben, mits bij zorgvuldig gebruik. Talloze andere landen stellen mondkapjes verdergaand ­verplicht in het openbare ­leven. Ziet Nederland iets over het hoofd? Er is geen betrouwbaar bewijs dat mondkapjes helpen. Je hoort vaak: ‘baat het niet dan schaadt het niet’. Maar hier moet niet lichtzinnig over worden gedacht. In een democratische rechtsstaat is een burger vrij te handelen zoals hij wil, tenzij er een noodzaak is voor een verbod of verplichting van overheidswege.

Rechtsstatelijk beginsel

Dat is een belangrijk rechtsstatelijk beginsel, dat blijkt ook uit het gezaghebbende document voor wetgevingvraagstukken Aanwijzingen voor de regelgeving. Het voorkomt willekeur en machtsmisbruik en waarborgt zo de burgerlijke vrijheid. Een verbod is noodzakelijk als het een effectieve, ­efficiënte en evenredige reactie vormt op het maatschappelijke ­probleem en voldoende zekerheid ­bestaat dat het een oplossing biedt.

Het ‘baat-het-niet-dan-schaadt-het-niet’-argument draait dit beginsel om: ‘de overheid mag doen wat zij wil, zolang zij weinig schade berokkent aan de burger’. Dat is exit het rechtsstatelijke uitgangspunt.

Verplicht het gezicht bedekken is een vergaande beperking van vrijheid die doorgaans alleen voorkomt in diep-religieuze staten. In een vrije samenleving mag je je gezicht bedekken om religieuze, veiligheids- of gezondheidsredenen. Een verplichting daartoe van overheidswege gaat ver. Dat schaadt wel degelijk de burgerlijke vrijheid. Dat kan alleen als daar een heel goede reden voor is.

Volksgezondheid kan zo’n reden zijn. Maar in de wetenschappelijke ­literatuur is nog steeds onenigheid over de effectiviteit van mondkapjes voor de volksgezondheid. Het RIVM en de WHO benadrukken dat het in ieder geval nooit een vervanging kan zijn voor fysieke afstand. Wel kan het mogelijk bijdragen tot meer alertheid. Potentiële nadelen zijn er ook. De WHO wijst op het gevaar van self-contamination: als je met je handen aan een lapje zit dat voor je mond en neus hangt, adem je sneller virusdeeltjes in van je handen. Het mondkapje kan ook averechts werken als het vuil of nat is. Tegenover alertheid staat het potentiële nadeel van schijnveiligheid. We weten niet wat in de praktijk de overhand heeft.

Wereldgezondheidsorganisatie

De WHO adviseert overheden mondkapjesgebruik aan te moedigen op plekken waar fysieke afstand niet kan. Dat is te weinig grond voor een vergaande verplichting. Ten eerste speelt het belang van burgerlijke vrijheid geen rol in afwegingen van de WHO, want het is niet aan haar rechtsstatelijke argumenten af te wegen. Dat is aan de rechtsstaten zelf. Alleen zij bepalen of vrijheidsbeperking door ­regelgeving noodzakelijk is.

Ten tweede is het advies gebaseerd op theorie. Als men zorgvuldig omgaat met het mondkapje, is het in theorie aannemelijk zo de besmettingsbron te kunnen controleren. Maar kijk eens rond, hoe niet-professionals mondkapjes dragen. Wie desinfecteert altijd zijn handen voordat het mondkapje op- of afgaat? Wie raakt nooit het mondkapje aan, ook niet als het verkeerd zit? Wie wast het mondkapje na gebruik elke keer op minimaal 60 graden, ook als je diezelfde dag met de trein terug moet? Wie stopt nooit het mondkapje in zijn jas- of rugzak, maar in een klinisch afgesloten plastic zak? Bijna niemand.

De onzekerheid is dus te groot om de noodzaak van vrijheidsbeperking te staven. Laten we in Nederland het hoofd koel houden: vergaande mondkapjesverplichtingen zijn naar huidige ­inzichten geen goed idee.

Jake Tingen is advocaat

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden