Opiniehoogradioactief afval

Opinie: Langdurig veilige kernenergie is een gevaarlijke wensdroom, alleen al door het afval

Opeens is kernenergie weer gesprek van de dag, ook deze week in de Tweede Kamer. Vreemd, vindt Hans Radder, want de grootste kwestie blijft onopgelost: wat moeten we met het hoogradioactieve afval?

De kerncentrale van Tihange in België. Nucleair afval blijft 10 duizend tot 100 duizend jaar gevaarlijk.Beeld Getty Images

In een artikel in de Volkskrant bespreken Maarten Boudry en Jan Deschoolmeester de vraag welke vormen van energieopwekking het meest geschikt zijn om de klimaatverandering door CO2-emissie tegen te gaan. Zij zien een substantiële bijdrage van kernenergie als ‘de redelijkste keuze’. In de krant van 23 september komt Marco Visscher tot een vergelijkbare conclusie. Deze pleidooien staan niet op zichzelf. In de afgelopen jaren publiceerde de Volkskrant regelmatig grote artikelen die de problemen van kernenergie bagatelliseerden en de noodzaak ervan benadrukten. Nu onlangs prominente politici van VVD en CDA zich daarbij hebben aangesloten, is een principieel weerwoord des te urgenter.

‘Waarom geen gezonde mix van hernieuwbaar en nucleair?’, vragen Boudry en Deschoolmeester. Het antwoord, zo zal ik hier betogen, is de principiële ongezondheid van kernenergie. Ik richt me daarbij op één cruciaal aspect van de hele cyclus van deze nucleaire technologie: de vraag of het hoogradioactieve afval van de huidige reactoren dat overblijft na het splijten van de atoomkernen effectief en veilig opgeslagen kan worden. 

Onvoorstelbaar lang

Twee kenmerken van dit afval zijn daarbij van groot belang. Ten eerste de zeer hoge schadelijkheid van extreem kleine hoeveelheden ervan; en ten tweede de onvoorstelbaar lange periodes waarin dit afval schadelijk blijft: van 10 duizend tot 100 duizend jaar of zelfs langer.

Ik ga uit van een algemene analyse van technologie, toegespitst op de voorwaarden voor haar effectiviteit en veiligheid. Het centrale punt is dat technologie alleen effectief en veilig kan werken wanneer deze is ingebed in een geschikte materiële en sociale omgeving. Een auto alleen is geen effectief vervoermiddel als er geen benzine (of elektriciteit) en geen wegen zijn. En veilig autoverkeer, zeker op grotere schaal, vereist tal van vormen van maatschappelijke en wettelijke regulering. Die regulering dient duurzaam en legitiem te zijn. Als veel mensen zich om wat voor redenen dan ook niet meer gaan houden aan de verkeersregels, betekent dat het einde van de auto als een maatschappelijk aanvaardbare technologie. 

De algemene les is deze: een technologie die geacht wordt gedurende een bepaalde periode effectief en veilig te functioneren, vooronderstelt de stabiliteit van de daarvoor noodzakelijke materiële en sociale omgeving gedurende deze hele periode. Om deze stabiliteit tot stand te brengen en in stand te houden is, in positieve zin, een blijvende discipline van alle betrokken mensen vereist; in negatieve zin dient iedere gevaarlijke verstoring van deze stabiliteit (bijvoorbeeld door gedemotiveerde werknemers, maatschappelijke chaos, sabotage, terrorisme of oorlog) te worden voorkomen.

Kan een dergelijke stabiliteit worden gegarandeerd voor het opbergen van hoogradioactief kernafval? 

Ondergrondse berging

De gebruikelijke optie is te kijken naar ondergrondse berging in stabiele aardlagen. Over de vraag of deze omgevingen in fysische zin voldoende stabiel zijn gedurende 10 duizend (of meer) jaar is veel debat gevoerd. Maar zelfs als dat zo zou zijn, dan is daarmee nog niet de vraag naar de maatschappelijke stabiliteit beantwoord. Het gevaarlijke kernafval dient eerst gedurende een bepaalde periode (minstens honderd jaar) bovengronds af te koelen. Daarna gaat het naar opslagplaatsen die niet totaal afgesloten kunnen zijn, vanwege de voortdurende toevoer van nieuw afval en vanwege de benodigde controle en het vereiste onderhoud.

De bewering dat het afval effectief en veilig opgeslagen kan worden, impliceert de volgende voorspelling: de van mensen gevraagde discipline en het voorkomen van door mensen teweeggebrachte verstoringen kan blijvend worden gegarandeerd gedurende de periode waarin het afval gevaarlijk is. Met andere woorden: de ‘redelijke keuze’ voor kernenergie is gebaseerd op de volstrekt ongeloofwaardige voorspelling over menselijk gedrag voor, ten minste, de komende 10 duizend jaar. 

Veel voorstanders van kernenergie laten dit fundamentele probleem buiten beschouwing. Ook in de Volkskrant stond een jaar geleden een interview met een reactorfysicus uit Delft. Op de vraag van de interviewer of terrorisme geen mogelijk probleem zou kunnen zijn, gaf hij het veelzeggende antwoord dat dat geen onderzoeksthema van hem is en dat zijn bewering dat kernenergie geheel veilig is, gebaseerd is op de fysische aspecten ervan.

Irrationeel

Kritieken op kernenergie worden vaak weggewuifd als irrationeel en gebaseerd op emoties. Maar in feite is het omgekeerde het geval. Stel dat een kasteelheer in het jaar 1020 had beweerd dat zijn niet in te nemen kasteel in 2020 nog steeds volledige bescherming zou bieden tegen alle natuurlijke en maatschappelijke bedreigingen. Dat zou inderdaad een faliekant foute voorspelling zijn geweest. Maar vergeleken daarmee zijn de voorspellingen die nodig zijn voor een veilige kernenergie nog vele malen irrationeler.

Los daarvan zijn ook voorspellingen voor vijfhonderd jaar (die misschien zouden kunnen gelden voor mogelijke nieuwe typen kernreactoren) en zelfs voor honderd jaar (voor het bovengronds opslaan van het afval) al uiterst problematisch. Het curieuze van het huidige pleidooi voor kernenergie is dat dit gehouden wordt in een jaar waarin we door het coronavirus op uiterst dramatische wijze zijn geconfronteerd met de beperkingen van het menselijk voorspellingsvermogen, zelfs voor één jaar. 

Dat in het economische denkraam van de VVD niet veel ruimte is voor de lange termijn, is geen verrassing. Maar van het CDA, dat het vroeger nog wel eens had over rentmeesterschap, hadden we misschien anders mogen verwachten.

Waterstof

Ten slotte dit. In het artikel van Boudry en Deschoolmeester worden alternatieve oplossingen wel erg simpel van tafel geveegd. Waarom zouden we moeten streven naar een volledig fossielvrije energievoorziening? Een reductie met bijvoorbeeld 80 procent zou al een enorme vooruitgang zijn. Ten tweede wordt de meest veelbelovende manier van opslag van zon- en windenergie, via waterstof, weggelaten. De kans dat een grote, wereldwijde onderzoeksinspanning naar een efficiënte energieopslag in waterstof succesvol is, is vele malen groter dan die op het langdurig veilig opslaan van kernafval.

Hans Radder is natuurkundige en filosoof.

Dit essay is gebaseerd op analyses in zijn boek From commodification to the common good: reconstructing science, technology, and society (2019).

Meer over kernenergie

Column: De VVD heeft weer last van kerncentralekolder, maar misschien hebben ze gelijk
Bij de VVD krijgen ze om de zoveel tijd de kerncentralekolder in de kop, ziet Bert Wagendorp. In november 2018 vond fractievoorzitter Dijkhoff dat er snel een paar gebouwd moesten worden. Met die oproep gebeurde niet veel, vooral omdat geen enkel energiebedrijf zin had er miljarden in te investeren.

Opinie: Kernenergie is kostenpost voor toekomstige generaties
Ineens klinken er weer enthousiaste geluiden over de mogelijkheid om kernenergie in te zetten voor CO2-reductie. Kernenergie is echter zwaar verliesgevend. We mogen onze (achter)kleinkinderen niet opzadelen met zwaar verliesgevende centrales, betoogt Paul Hoebink, gasthoogleraar aan de Hochschule Rhein-Waal in Kleve.

Onderzoek: kernenergie hoeft niet duurder te zijn dan wind- of zonnestroom
Kernenergie hoeft in Nederland niet duurder te zijn dan wind- of zonnestroom, schrijft het Weense onderzoeksbureau Enco. De goedkoopste manier om CO2-vrije stroom te produceren, is bestaande centrales in stand houden, oftewel: de kerncentrale van Borssele.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden