OpinieToeslagenaffaire

Opinie: Laat de staat maar aantonen dat ouders fout zitten, in plaats van andersom

Vandaag debatteert de Tweede Kamer over de kinderopvangtoeslagaffaire bij de Belastingdienst. De bewijslast moet omgedraaid worden, zodat benadeelde ouders nu meteen gecompenseerd kunnen worden, betoogt advocaat Ellen Pasman.

Gedupeerde ouders kijken toe bij een eerder debat in de Tweede Kamer over het optreden van de Belastingdienst in de kinderopvangtoeslagaffaire.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Vond staatssecretaris Alexandra van Huffelen (Financiën) recent nog dat er ‘fantastische’ mensen bij de Belastingdienst werken, inmiddels heeft zij aangifte tegen de dienst gedaan bij het Openbaar Ministerie wegens het handelen in de kinderopvangtoeslagaffaire, dat inderdaad elke fantasie over politiek-bestuurlijk en ambtelijk falen te boven gaat: knevelarij en beleidsmatige discriminatie.

Over personele gevolgen wilde zij toen evenmin horen, inmiddels is het hoofd van de Fiod vertrokken en zijn er vier ambtenaren van hun taak ontheven om afspraken te maken ‘over hoe zij de komende jaren hun carrière bij de Belastingdienst zouden vervolgen’. Ontslag is misschien nog niet aan de orde, hoewel dat strikt genomen ook ‘het vervolg’ van een loopbaan kan zijn. Aanleiding voor ontslag zou kunnen zijn dat er sprake is geweest van ernstig disfunctioneren. Dat lijkt niet onwaarschijnlijk. Als de rechter oordeelt dat er inderdaad sprake is geweest van strafbaar gedrag, zullen daar zeker personele gevolgen uit moeten worden getrokken.

De aangifte is de consequentie van het onderzoek dat voormalig officier van justitie Hendrik Jan Biemond op verzoek van de Tweede Kamer heeft verricht. Binnen twee maanden stelde hij vast dat er een gegrond vermoeden is van het plegen van ambtsmisdrijven in de periode 2013 tot en met 2017. Een knap staaltje werk. 

Discriminatie

Waarom de commissie-Donner, ingesteld door minister Wopke Hoekstra per 1 juli 2019, daarin niet slaagde, blijkt uit het eindadvies van maart 2020. Ook Donner werd gevraagd waarom de Belastingdienst zich bekreunde om de nationaliteit van de aanvragers, wat in de wet is gekwalificeerd als discriminatie. Maar Donner gaf eenvoudigweg geen antwoord, want volgens hem moest daarvoor ‘gedetailleerd statistisch onderzoek’ worden verricht. Biemond heeft laten zien dat dat onzin is.

Vandaag zal de staatssecretaris in de Tweede Kamer onder meer verdedigen waarom zij het voorstel tot een in tijd, omvang en hoogte beperkte compensatie van de commissie-Donner ‘omarmt’. Deze had in zijn advies meer oog voor de staatskas dan voor de gerechtvaardigde schadevergoeding aan de ouders. Hij houdt rekening met de mogelijkheid dat compensatie van de ouders gevolgen kan hebben voor alle andere inkomensafhankelijke toeslagen zoals zorg, huur en inkomen. Hij vreest een ‘uitstralingseffect’ naar andere toeslagen en belastingwetten, dat een ‘aardverschuiving’ zou kunnen veroorzaken als de compensatievoorwaarden ruimer worden. Dat zou een miljardenpost voor de overheid kunnen betekenen. 

Bitter

Een bittere waarheid, en tegelijkertijd de slechtst denkbare reden om de compensatie voor de ouders te beperken tot vijf jaar, vanaf 10 duizend euro en voor verdere materiële schade niet boven 25 procent van het teruggevorderde bedrag. Waarom zou bij de omvang van de terugbetaling aan de ouders rekening moeten worden gehouden met gedupeerden van andere toeslagen of wetten die in hetzelfde schuitje blijken te zitten? Dat is buiten elke orde. En een volgende zure appel voor degene die bijvoorbeeld ten onrechte 9.999 euro moest terugbetalen. Over discriminatie gesproken. Voor herstel van vertrouwen in de overheid is dit bepaald niet de weg.

Het siert het kabinet dat het op dit punt het advies van Donner niet heeft gevolgd, door direct een half miljard euro te begroten voor compensatie over de periode vanaf 2004. Toch maakt Van Huffelen omtrekkende bewegingen, met de opmerking dat de aangifte niet alleen ‘impact’ heeft op de dienst, maar ook op de ‘ingewikkelde’ operatie tot compensatie aan de ouders. Zij bedoelt hiermee dat het nog wel even kan duren. Zo bezien dreigt wat voor Groningers de gaswinning  is, voor de gedupeerde ouders de toeslagenaffaire te worden. Dat is nu juist niet gewenst, evenmin als het voeren van verdere procedures, die Donner aanprijst als ieders goed recht na ontvangst van een ontoereikende vergoeding. 

Voortvarend

De ouders en de staatskas zijn er bij gebaat als de restitutie aan de ouders voortvarend ter hand wordt genomen, nog daargelaten dat de toeslagen jaar in, jaar uit als post op de begroting zijn opgenomen. Het ligt onder de huidige omstandigheden dan ook voor de hand om de bewijslast voor de geleden schade niet bij de ouders te leggen, maar om deze om te draaien en te leggen bij de veroorzaker ervan, de staat. Verdere procedures kunnen dan zoveel mogelijk worden voorkomen. 

De ouders hebben nu de morele genoegdoening dat degenen die hen beleidsmatig bewust zouden hebben aangemerkt als fraudeur, mede vanwege een tweede nationaliteit, in hun eigen zwaard dreigen te vallen. Hoe deze borrelpraat tot beleid en strafbaar feit kon worden, zullen het OM en de rechter later kunnen vaststellen. De laatste oordeelde eerder al dat zulk beleid onrechtmatig is. 

Ellen Pasman is advocaat.

Trouw en RTL: ‘Belastingdienst beloofde ambtenaren: geen straf om toeslagenaffaire’
De top van de Belastingdienst zou drie ambtelijke hoofdrolspelers in de toeslagenaffaire vorig jaar hebben beloofd hen niet te straffen, als ze zouden meewerken aan een onderzoek naar het schandaal. Dat melden Trouw en RTL Nieuws na onderzoek.

Belastingdienst vreest heksenjacht na uit de hand gelopen fraudebestrijding
De aangifte tegen de Belastingdienst wegens mogelijke (ambts)misdrijven hakt er in bij de medewerkers. Zij vrezen een heksenjacht nu vier leidinggevenden het veld hebben moeten ruimen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden