Opinie

Opinie: Je kunt dus doodleuk als deepfake met de Kamer vergaderen, en dat is géén grap

Dat een Tweede Kamercommissie zich voor de gek liet houden door een deepfake van Navalny’s stafchef, toont aan dat online beïnvloeding nog onvoldoende serieus wordt genomen, betoogt Agnes Venema.

Dit is de echte Leonid Volkov, stafchef van de Russische oppositieleider Aleksej Navalny (rechts op de foto). Beeld Twitter
Dit is de echte Leonid Volkov, stafchef van de Russische oppositieleider Aleksej Navalny (rechts op de foto).Beeld Twitter

Leden van de vaste Kamercommissie voor Buitenlandse Zaken meenden afgelopen week een ­videogesprek te hebben met de stafchef van Russisch oppositieleider Navalny, Leonid Volkov (Ten eerste, 24 april). In werkelijkheid weten ze niet wie ze hebben gesproken, maar hij leek op Volkov en hij klonk als Volkov. Ze spraken echter waarschijnlijk met een deepfake.

De afgelopen jaren werd er gewaarschuwd dat deepfakes politieke processen kunnen beïnvloeden. Voorafgaand aan de Amerikaanse presidentsverkiezingen wezen inlichtingendiensten, opiniemakers en overheidsvertegenwoordigers erop dat deepfakes in de strijd geworpen konden worden om de uitslag te manipuleren. Toen dat niet gebeurde, leunde iedereen achterover: ‘Gelukkig’, dachten we, ‘allemaal drukte om niets.’

Kunstmatige intelligentie

De AIVD erkent het probleem in zijn in februari verschenen ‘dreigingsbeeld statelijke actoren’ (DBSA). In het stuk waarschuwt de dienst dat ‘nieuwe technologieën, zoals het gebruik van kunstmatige intelligentie om deepfake-foto’s en -video’s te maken’ het probleem van beïnvloeding van beleid en politieke besluitvorming door middel van desinformatie kan versterken. Waarom was onze Tweede Kamer dan niet voorbereid? Onderzoek zal moeten uitwijzen waar dit zo fout heeft kunnen gaan, maar er zijn een aantal redenen te bedenken.

Ten eerste lijkt het erop dat men heeft onderschat hoe brutaal de aanstichters te werk zijn gegaan. Waar de DBSA veelal spreekt over hoe landen op verschillende manieren individuen benaderen of via financiering invloed proberen te krijgen, heeft wellicht niemand er bij stil gestaan dat je doodleuk een formeel verzoek kunt indienen om met een commissie van volksvertegenwoordigers te vergaderen.

Projectteam ‘statelijke dreigingen’

Ten tweede ligt de focus op het signaleren van dergelijke risico’s mogelijk elders, en worden de signalen van de AIVD niet door alle partijen als even dringend ervaren. Een voorbeeld van hoe dit soms ook wél goed gaat, is het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Dat heeft namelijk een projectteam ‘statelijke dreigingen’, dat zich toespitst op betere voorlichting aan academici over de risico’s die zij lopen. Het zou niet de eerste keer zijn dat gevoelige technologie in verkeerde handen belandt omdat een academicus hier verworven kennis doorsluist. Sommige lezers zullen zich Abdul Qadeer Khan herinneren, die in de jaren zeventig bij het Almelose Urenco kennis verkreeg over het verrijkingsproces van uranium – Nederlandse kennis die uiteindelijk werd gebruikt voor het Pakistaanse kernwapenprogramma.

Hoe dan ook is het duidelijk dat bestuurders en volksvertegenwoordigers beter moeten leren omgaan met de risico’s van de informatiesamenleving, of het nu gaat om een ‘functie elders’-foto, of dat men uit onwetendheid of onkunde vergadert met een onbekende.

Maar waaróm is juist dit voorval dan zo’n probleem? Volksvertegenwoordigers spreken vaker met lobbyisten en belangenbehartigers en zijn zich er hopelijk van bewust dat zij een doelwit zijn van statelijke beïnvloeding. Wat dit incident zo zorgwekkend maakt, is het feit dat het op parlementair niveau gebeurde en dat er sprake was van een gecoördineerde actie, die ook volksvertegenwoordigers in de Baltische Staten en het Verenigd Koninkrijk trof. Er is gesuggereerd dat dit een slechte grap van een stel paljassen was. Maar misschien was het ook een poging te achterhalen hoe de Kamercommissie denkt over Navalny en steun aan activisten. In soortgelijke gesprekken met leiders uit de Baltische staten kwamen de situatie in Wit-Rusland en financiering van activisten aan bod.

Geopolitieke strijd Rusland en Navo

Het is dus niet ondenkbaar dat men op deze manier ook achter de Nederlandse belangen en veiligheidspolitiek probeerde te komen. Dergelijke informatie kan zeer interessant zijn voor eenieder met belang bij de geopolitieke machtsstrijd tussen Rusland en de Navo-lidstaten.

Wat deze incidenten vooral aantonen, is dat het tijd wordt om deepfakes als een serieus instrument te zien in de gereedschapskist van desinformatie, beïnvloeding en hybride dreigingen. Of dit nu écht een deepfake was of niet.

De uiteenlopende reacties op dit incident, door betrokkenen en in de media, laten bovendien zien dat we de discussie breder moeten voeren, omdat deepfakes élk aspect van ons online leven raken. Het antwoord zoeken in een puur technologische oplossing brengt namelijk een risico met zich mee. Zoals Albert Einstein al zei: ‘We can’t solve problems by using the same kind of thinking we used when we created them.’

Agnes Venema is onderzoeker inlichtingen en nationale veiligheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden