OpinieDocenten onder druk

Opinie: Ik weet niet of ik nog aan de slag durf met lesmateriaal waarbij de spotprent een voorname rol speelt

De klas is een mijnenveld geworden en de autonomie van de docent staat onder toenemende druk. 

Inwoners van het Franse dorpje Saint-Jean-de-Luz applaudisseren na een minuut stilte ter ere van de om het leven gebrachte leraar Samuel Paty.Beeld AP

Als docent balanceer ik tussen strijdbaarheid en zelfcensuur. In Frankrijk werd deze week een collega van mij onthoofd, een man die deed wat ik al jaren doe in de klas: het bespreken van cartoons. Politieke cartoons, waarin politici het moeten ontgelden of beleid wordt geridiculiseerd. Kritiek op religie: op kerkgangers in Staphorst bijvoorbeeld, maar ook op de paus of op profeet Mohammed. De Franse geschiedenisdocent Samuel Paty was niet de enige kritische leraar. Net als vele docenten maatschappijleer, geschiedenis, Nederlands en filosofie maak ik lesmateriaal waarin cartoons worden besproken.

De geschiedenisdocent zal zijn leerlingen laten zien dat de woede om de spotprenten van Mohammed niets nieuws zijn: al in de 16de eeuw waren het de lutheranen die er een sport van maakten om de paus en andere geestelijken te bespotten in scherpe tekeningen.

Spotprent

De maatschappijleerdocent zal met zijn leerlingen botsende grondrechten bespreken: vrijheid van meningsuiting versus vrijheid van geloof. De terreuraanslag op het satirische blad Charlie Hebdo zal als voorbeeld dienen. Of, dichter bij huis, de moord op cineast Theo van Gogh.

Een spotprent is een didactisch instrument zoals er maar weinig zijn: het roept vragen op, activeert voorkennis, laat leerlingen nadenken, een (moreel) oordeel vormen en dat ten slotte onderbouwen. En nu, na de afschuwelijke moord op Paty, zou ik eigenlijk met een heilig vuur aan de slag moeten gaan om wederom actueel lesmateriaal te maken, waarbij de spotprent een voorname rol speelt.

Ik weet alleen niet of ik dat nog durf.

Charlie Hebdo, de Deense spotprenten in Jyllands-Posten, maar ook cartoons van Wilders of Klaver, evenals publieke figuren als Gretha Thunberg: ik heb ze altijd gebruikt in mijn lessen. De kunstenaar, wetenschapper, criticus en politicus moet vrij kunnen zijn. Mijn zorg is dat de autonomie van de docent, die dit alles wil behandelen in de context van grondwettelijke vrijheden en verplichtingen, onder toenemende druk komt te staan. De aanslag in Frankrijk wijst hierop, maar ook andere ontwikkelingen dragen hieraan bij.

Mijnenveld

Ons onderwijs is in toenemende mate hybride. Dat wil zeggen dat onze lessen ‘live’ worden gegeven, maar daarnaast ook worden gestreamd en opgenomen. Wat er met de opnamen gebeurt? In wiens handen ze terechtkomen? De docent moet het afwachten, maar is willoos slachtoffer als de beelden in verkeerde handen vallen.

In deze context wordt ook de druk van een geheel andere zijde duidelijk. Toen in september een docent van een hogeschool in opspraak raakte door een toespeling op de politiek leider van Forum voor Democratie, waren de rapen gaar aan de radicale rechterzijde van het politieke spectrum. Op sociale media, waar opnamen van de les circuleerden, werd grondig ingehakt op vermeende linkse indoctrinatie in het onderwijs nadat FvD een ‘meldpunt’ daartoe had aangemaakt.

Wilders of Trump in een les gebruiken als voorbeeld bij het begrip populisme: als docent is het op eieren lopen. Europese integratie, klimaatverandering en immigratie zijn verworden tot controversiële thema’s. Zij die roepen dat de docent in dit tijdsgewricht onze ‘westerse waarden’ moet verdedigen, wakkeren evengoed mogelijke zelfcensuur aan bij leraren.

Door een aanscherping van de wet rondom de burgerschapsopdracht van scholen staat het onderwijs over rechtsstaat en democratie opnieuw in de belangstelling. Terecht. Maar het gepolariseerde publieke debat heeft van het klaslokaal een maatschappelijk mijnenveld gemaakt.

Uiteraard, in een veilige offline-klassensituatie, waarin docent en leerlingen elkaar goed kennen, is nog steeds veel mogelijk. Maar in tijden van ‘blended’ onderwijs, onderwijs dat zowel fysiek als via digitale middelen wordt gegeven, zijn krachtige lessen over controversiële thematiek een van de eerste slachtoffers. De moord op Paty laat zien dat dit soort lessen in een pluriforme samenleving essentieel zijn. Een gepolariseerd klimaat verzwakt de docent helaas eerder dan dat hij hem versterkt. De gedachte aan zelfcensuur is beschamend en gevaarlijk, maar reëel en niet meer weg te denken. 

Jasper Rijk was docent maatschappijleer en werkt als lerarenopleider en vakdidacticus aan Fontys Hogeschool. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden