OpinieExcuses

Opinie: Het is tijd voor excuses voor de slavernij

Uit angst voor schadeclaims gaat de Nederlandse overheid excuses voor het slavernijverleden uit de weg. Het is hoog tijd om over die angst heen te stappen. Excuses vormen een belangrijk hulpmiddel om de opvatting over een verband tussen slavernij en hedendaags racisme te kenteren, betoogt historicus Jochem Boodt.

Minister Wouter Koolmees gaat een krans leggen tijdens de herdenking en viering van het einde van de slavernij in Suriname en de Nederlandse Antillen. De herdenking vond plaats bij het Nationaal Monument Slavernijverleden in het Oosterpark.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Het is gênant en oneervol dat we Zwarte Piet niet allang hebben afgeschaft, schrijft Asha ten Broeke in haar recente Volkskrantcolumn. Daarin heeft ze gelijk, maar een veel belangrijker litteken laat ze onbesproken: het uitblijven van excuses voor de slavernij. 

De Nederlandse overheid gaat dit keer op keer uit de weg. De angst bestaat dat excuses de weg plaveien voor schadeclaims. Het is hoog tijd om over die angst heen te stappen. Het momentum is aangebroken en welke dag zou beter geschikt zijn dan woensdag 1 juli tijdens Keti Koti (breek de ketenen), de jaarlijkse herdenking en viering van de afschaffing van de slavernij? De excuses vormen een belangrijk hulpmiddel om de gebruikelijke ontkenning van een connectie tussen slavernij en hedendaags racisme te kenteren.

Deze excuses zouden volgen op de spijtbetuigingen die minister Roger van Boxtel in 2001, Lodewijk Asscher in 2013 en het kabinet in 2018 herhaalden. Het is hoog tijd dat er meer gebeurt. Liverpool, Ghana, en Londen hielden het niet bij wroeging. Ook de stad Amsterdam bereidt officiële excuses voor. 

Waarom zijn excuses noodzakelijk?

Wanneer joods-christelijke waarden worden omarmd, de Hollandse koopmansgeest wordt geroemd of de tolerantie in de Republiek wordt geprezen, is de boodschap duidelijk: deze waarden zijn door de generaties overgeven. Ze zijn onderdeel van de volksaard. Maar zodra de racistische overtuigingen van onze voorouders over het voetlicht worden gebracht, zien we het anders. Het racisme dat dezelfde ondernemers mensen lieten verhandelden als koopwaar zou door het verleden zijn uitgewist. 

Het is de witte onschuld die Gloria Wekker heeft beschreven. Het is de krenten uit de historische pap kiezen, hypocriet op zijn best, gevaarlijk op zijn slechts. Zonder officiële excuses blijft deze versie van het verleden gemeengoed.

Filosoof Janna Thompson betoogde al eens dat we in een samenleving wonen die generaties overstijgt. Instituties en waarden gaan over van generatie op generatie. Als samenleving leggen we morele verplichtingen op aan toekomstige generaties. Daaruit volgt ook dat we de morele erfenis van voorgaande generaties moeten verwerken. We hebben daarmee een morele verantwoordelijke naar nazaten van historisch onrecht.

Daar komt nog iets bij. De afgelopen jaren heeft de Nederlandse overheid historisch onrecht erkend en excuses gemaakt voor de behandeling van Joodse Nederlanders en voor de oorlogsmisdaden begaan in Indonesië. Waarom worden er dan geen excuses gemaakt voor de slavernij?

Door wie en aan wie excuses?

Critici van excuses geven aan dat het onduidelijk is door wie, en aan wie excuses moeten worden gemaakt. Slavernij is iets van het verleden en daar zijn de huidige generaties niet schuldig aan. De slavernij heeft bovendien niets met hedendaagse racisme maken. Deze positie is door de EU en VN onverbiddelijk ontkracht, zoals historicus Karwan Fatah schrijft. Het witte superioriteitsdenken die de trans-Atlantische slavernij mogelijk maakte, is het fundament van hedendaags institutioneel racisme in Nederland.

Een tweede punt van kritiek is dat excuses een opmaat zouden zijn voor schadeclaims. Afstammelingen van tot slaaf gemaakten zouden de Nederlandse staat voor gigantische sommen kunnen aanklagen. Deze angst is ongegrond. Hoe moreel verwerpelijk ook, in een rechtbank zal de aanklacht tegen slavernij niet overeind blijven.

Juridisch staat de staat dus sterk. Maar het recht leidt nooit, het volgt. Moreel bevindt de staat zich op drijfzand.

Dus hoe kan de staat eervol handelen en haar verantwoordelijkheid nemen? Als eerste stap moet ze excuses aanbieden voor de trans-Atlantische slavernij. Maar er is meer nodig, want excuses alleen gaan het institutioneel racisme in de samenleving niet oplossen. De excuses kunnen als uitgangspunt dienen om de gebruikelijke ontkenning van een connectie tussen slavernij en hedendaags racisme te kenteren. Ze kunnen een erkenning van een verleden vormen dat nog steeds doorwerkt, de opmaat naar een gedeelde geschiedenis betekenen en het startpunt van hervormingen zijn. Pas vanuit een gedeeld verleden, kan worden gebouwd aan een gezamenlijk toekomst.

Jochem Boodt is historicus en maakt video’s over de geschiedenis van Amsterdam 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden