opinie

Opinie: Het individu is de eerst aangewezene in de beslissing over het eigen levenseinde

Denker des Vaderlands Paul van Tongeren meent dat de Coöperatie Laatste Wil te zwart-wit denkt over een zelfverkozen levenseinde. Die stelt ondertussen een fieldlab voor.

null Beeld Linelle Deunk
Beeld Linelle Deunk

Naar aanleiding van het Laatste Wil Proces betoogt Denker des Vaderlands Paul van Tongeren dat de ‘wil’ een slechte leidraad is bij existentiële keuzes tussen twee onvergelijkbare verlangens, zoals bijvoorbeeld de keuze tussen het voortzetten van een ongewenst leven of een zelfgekozen dood. Van Tongeren merkt daarbij zelf vast op dat de filosofie maar zelden problemen oplost.

Nog geen dag later krijgt hij in dat laatste gelijk als collega-ethicus Heleen Dupuis in Filosofie Magazine stelt dat ‘laatstewilmiddelen’ gewoon bij de apotheek verkrijgbaar zouden moeten zijn. Zij ziet graag dat je ‘zonder bloedvergieten of vreemde sprongen deze aarde kunt verlaten als je dat wilt’.

Tja, wat nu? Zijn we nu allen wilsonbekwaam omdat de ‘wil’ een slechte leidraad is? En wat biedt dan een beter houvast bij de vraag of je (niet) verder wilt leven?

Vrijblijvend

Als mogelijke oplossingsrichting komt Van Tongeren zelf met een voorkómen-is-beter-dan-genezen: als we zorgen dat niemand de zin in het leven verliest, dan verdwijnt ook het probleem rond het zelfgekozen levenseinde. Dat is niet vrijblijvend: wie toch meegaat in iemands wens tot levensbeëindiging, laat hem eigenlijk in de steek.

Het eerste heeft het nadeel dat elke utopie kenmerkt: dat van onuitvoerbaarheid. Het tweede scheert de uitbehandelde psychiatriepatiënt en de puber-met-Weltschmerz over één kam. Moeten we beiden de mogelijkheid tot een zelfgekozen einde maar ontzeggen? Nee, natuurlijk.

We hebben als samenleving de plicht naar elkaar om te zien, met liefde en met zorg. Wie twijfelt over de zin van het leven dienen we bij te willen staan. Maar wat te doen met een naaste die ­− tot ons grote verdriet − niet langer twijfelt? Is die per definitie wilsonbekwamer dan wijzelf? Dat lijkt een onzinnige stelling. De vraag wat het goede is om te doen gaat niet alleen om de wilsbekwaamheid van het individu, maar om het soort maatschappij waarin wij willen leven.

Drion

Voor die vraag is het goed om even terug te gaan naar de reden voor het Laatste Wil Proces. Die ligt niet in het recht op het zelfgekozen levenseinde, want dat recht hebben we al. Zoals Huib Drion in 1991 puntig opmerkte zijn trein, touw, kanaal en gebouw daartoe ruim voorhanden. Hij voegde daar meteen aan toe dat geen van deze methoden wenselijk is. De vraag wat het goede is, is daarmee niet zozeer een individuele maar een maatschappelijke: mag een zelfgekozen einde in onze samenleving ook een menselijk einde zijn? Of liever niet?

Op zich lijken we daar als beschaafd land ‘ja’ op te zeggen. Immers, we hebben euthanasiewetgeving die toestaat dat de medische stand bij uitzichtloos of ondraaglijk lijden toestemming kan geven voor een menselijk einde op eigen verzoek. De vraag is evenwel of een ander voor jou kan bepalen of het leven nog voldoende perspectieven biedt. Nee, zegt Gertie Casteelen, psychiater bij het Expertisecentrum Euthanasie. Die vraag kan niemand voor jou beantwoorden. Dat kun je alleen voor jezelf.

Het individu blijft daarmee de eerst aangewezene in de beslissing omtrent het eigen levenseinde, of de ‘wil’ daarvoor nou voldoende houvast biedt of niet. Het is goed dat kerkvader Augustinus ons waarschuwt voor de beperkingen daaraan. Maar het individu categorisch wilsonbekwaam verklaren geeft in deze geen houvast in de zoektocht naar wat het goede is.

Een benadering vanuit het maatschappelijke geeft dat wel. Aanknopingspunten zijn dat een menselijk einde voor iedereen een wenselijk einde is. En dat iedereen daar een eigen invulling aan wil geven. Maar wat is een constructieve weg daarnaartoe? Heleen Dupuis stelt in Filosofie Magazine een experiment voor. Een fieldlab met vrije beschikbaarheid van ‘laatstewilmiddelen’ om wetenschappelijke kennis en ervaring op te doen met de mogelijkheid van een menselijk einde in eigen regie.

Dat is voor menige maatschappelijke vernieuwing een goede en werkbare aanpak gebleken. Coöperatie Laatste Wil heeft informateur Tjeenk Willink daarom inmiddels per brief verzocht in het regeerakkoord te zoeken naar mogelijkheden daarvoor. In afwachting van zijn antwoord nodigen wij de beide denkers vast van harte uit om met ons mee te denken. Maar alleen als zij dat willen.

Jos van Wijk is voorzitter van de Coöperatie Laatste Wil.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden