OpinieGewogen loting tegen discriminatie

Opinie: Ga loten als je iets wil doen aan ongelijkheid

De eerlijkste manier om discriminatie te lijf te gaan, is loten voor studie, huizen en banen, betoogt Han van der Maas.

Jongeren staan in de rij bij uitgaansgelegenheid Stairway to Heaven in Utrecht.Beeld Arie Kievit

Discriminatie speelt een rol in basisschooladviezen, stagetoewijzingen, sollicitaties, toelating tot nachtclubs en in etnische profilering door de politie en Belastingdienst, zoals blijkt uit een overzichtsartikel in de Volkskrant (Ten eerste, 6 juni). Deze lijst is niet compleet. Ook op de woningmarkt en bij de toekenning van beurzen en prijzen is sprake van bevooroordeling.

Alle bovengenoemde praktijken zijn expliciet verboden in de Algemene wet gelijke behandeling. Maar als zo vaak biedt een verbod geen oplossing. In dit geval is dat omdat mensen die selectiebeslissingen nemen, hun oordeelsvermogen over ander mensen schromelijk overschatten. Vrijwel iedereen heeft hier last van, zo blijkt keer op keer uit psychologisch onderzoek.

Onmogelijk

Het is wetenschappelijk gezien vrijwel onmogelijk te voorspellen wie het goed gaat doen in een opleiding of in een baan. Alleen verschillen in expertise, zoals vast te stellen met objectieve testen, hebben enige voorspellende waarde. Persoonlijkheid bijvoorbeeld, gemeten in tests of interviews, draagt niet bij. Ook inschattingen van motivatie hebben geen toegevoegde waarde. Het is welbekend dat ‘zachte’ selectiemethoden, zoals interviews en brieven, riskanter zijn dan ‘harde’ methoden, zoals toelatingstesten en examens. De vaak verafschuwde Cito-toets blijkt keer op keer minder te discrimineren dan de basisschoolleerkracht. Bijkomend probleem is dat in de meeste gevallen vele kandidaten gewoonweg geschikt zijn. Juist in dit soort gevallen spelen vooroordelen een grote rol en kiezen mensen kandidaten die het meest op henzelf lijken

Een manier om voor deze menselijke fout te compenseren is positieve discriminatie. Daar heb ik zo mijn twijfels bij. In de eerste plaats is positieve discriminatie in strijd met de grondwet. Een man die jarenlang keihard gewerkt en gestudeerd heeft enkel vanwege zijn sekse uitsluiten voor een bepaalde baan, is discriminatie.

In de tweede plaats werkt positieve discriminatie vaak averechts. Ze veroorzaakt polarisatie tussen groepen, versterkt door de keren dat positieve discriminatie verkeerd uitwerkt, bijvoorbeeld door hoge uitval onder groepen die dankzij quota tot opleidingen zijn toegelaten.

Onwerkbaar

In de derde plaats zijn quota vaak onwerkbaar. Stel dat een gehandicapte witte man, een zwangere vrouw en een Surinaamse man solliciteren naar een baan. Hoe wegen we deze achtergronden dan mee? Aan de universiteiten worden op dit moment alleen voor sekse quota gehanteerd. Dit leidt logischerwijs tot extra discriminatie van andere benadeelde groepen.

Een betere methode is gewogen loting, waarbij de weging zoveel mogelijk op objectieve criteria is gebaseerd. Als het gaat om gelijkschakeling van groepen in de samenleving is deze methode op de lange termijn effectiever en eerlijker, en bovendien goed uitvoerbaar. Neem de selectie voor een opleiding als geneeskunde. Op basis van objectieve gegevens, de resultaten op de middelbare school en eventueel aanvullende testen, maken we bijvoorbeeld drie groepen: zeer geschikte, geschikte een ongeschikte kandidaten. We loten eerst in de zeer geschikte groep, en bij voldoende plaats ook in de geschikte groep. In veel gevallen kunnen we ook kiezen voor maar twee groepen, dan loten we alleen uit geschikte kandidaten.

In allerlei selectieprocessen in de samenleving passen we dit al toe, onder ander in het onderwijs en op de woningmarkt. Maar ook op de arbeidsmarkt zouden we dit vaker moeten doen. Sollicitatiecommissies delen kandidaten in geschiktheidsgroepen, bij voorkeur zonder het zwaar overschatte sollicitatiegesprek, waarna via loting de toewijzing volgt. Een afwijzing via loting is natuurlijk zeer vervelend, zeker als dit vaker gebeurt. Maar toch is dit beter uit te leggen dan een afwijzing om levensovertuiging, geslacht, afkomst of ras.

Gewogen loting is eerlijker, meer in overeenstemming met de grondwet en leidt op langere termijn tot gelijkere uitkomsten in de samenleving.

Han van der Maas is hoogleraar psychologie aan de Universiteit van Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden