Gesprek van de dagcorona-app

Opinie: framing van corona-app als kwestie van solidariteit is emotionele chantage

De corona app moet volgens Hugo de Jonge neergezet worden als een middel dat burgers in staat stelt ‘verantwoordelijkheid voor elkaars gezondheid’ te nemen. Emotionele chantage, vindt Marjolein Lanzing.

Studenten testen in een lab van de Universiteit Twente een coronawaarschuwingsapp die in opdracht van het kabinet wordt ontwikkeld.Beeld ANP

Op 16 juli schrijft minister Hugo de Jonge in een brief aan de Tweede Kamer dat de corona app, CoronaMelder, klaar is om per 1 september ingevoerd te worden. Naast alle technische en juridische adviezen heeft de minister ook advies ingewonnen bij een ethische commissie.

De analyse bevat een tiental kernwaarden waaronder privacy en het borgen van burgerlijke vrijheden. Opvallend is een van de bijbehorende aanbevelingen: ‘Om te voorkomen dat de app een cultuurverandering inluidt waarin mensen minder huiverig worden voor surveillance, dient de app te worden ingezet en gepositioneerd als een middel voor digitale solidariteit.’ Privacy en autonomie van het individu zijn belangrijk, maar deze situatie vraagt om onderlinge solidariteit. De CoronaMelder moet daarom uitdrukkelijk positief worden gecommuniceerd als een app die burgers beter in staat stelt ‘verantwoordelijkheid voor elkaars gezondheid’ te nemen.

Privacy asociaal

Digitale solidariteit. In de Volkskrant van 16 juli stelt de voorzitter van de ethische commissie, professor Peter Paul Verbeek, dat de app een middel is ‘om de solidariteit te bevorderen'. Het is ‘geen surveillancemiddel. Het gebruik van de app noemt hij zijn ‘burgerplicht’ en ‘een kwestie van solidariteit’.

Natuurlijk moedig ik een ethische analyse van harte aan, maar het framen van het gebruik van de CoronaMelder als een vorm van digitale solidariteit vind ik een vorm van emotionele chantage en slaat de plank ethisch gezien mis. Is privacy dan asociaal?

We moeten het surveillancebeestje bij de naam noemen. Door de app te positioneren als digitale solidariteit en niet als middel voor surveillance, gaan we voorbij aan het feit dat de CoronaMelder wel degelijk een surveillancetechnologie is. De app monitort bij welke andere telefoons je in de buurt bent geweest. Deze monitoring lijkt in orde: de data wordt bewaard op je telefoon en heeft de vorm van een code waardoor het in het algemeen niet te herleiden is met wie je in contact bent geweest.

Onbeschermd

Voor deze technologie zijn we afhankelijk van Google en Apple, die ook kunnen bijhouden of je de app überhaupt gebruikt. Mocht de overheid daarin geïnteresseerd zijn, dan kunnen ze deze informatie vorderen. Evelyn Austin (Bits of Freedom) betoogt dat CoronaMelder nu niet als surveillancemiddel wordt gebruikt, maar dat deze infrastructuur wel klaar ligt – ook voor potentieel andere surveillancedoeleinden zoals de nationale veiligheid of het bestrijden van criminaliteit. Burgers zijn hier (nog) niet wettelijk tegen beschermd. Ook leert de geschiedenis dat een opgezette surveillance-infrastructuur zelden wordt afgebroken, maar juist wordt uitgebreid. Dat komt een vrije democratische samenleving niet ten goede. Niet solidair dus.

De retoriek van ‘digitale solidariteit’, ‘burgerplicht’ en ‘je verantwoordelijkheid nemen voor de gezondheid van anderen’ stuurt aan op een ondermijning van een van de kernwaarden die de ethische commissie zelf heeft gedetecteerd: vrijwilligheid. Het niet gebruiken van de app kan worden gezien als asociaal, waardoor de sociale druk ontstaat om dat wel te doen.

Het is verkeerd om mensen op hun burgerplicht te wijzen in het kader van een (maatschappelijk) experiment. We zeggen ook niet dat het je burgerplicht is om een experimenteel medicijn of vaccin te gebruiken. Er zijn nog te veel onzekerheden met betrekking tot de app. Als je kiest haar niet te installeren is dat een legitieme keuze die moet worden gerespecteerd. Je kunt je afvragen of burgers echt ‘verantwoordelijk’ kunnen zijn voor de gezondheid van anderen door een app te installeren. De effectiviteit van een corona app is vooralsnog niet bewezen.

Steeds afhankelijker

Afgezien van effectiviteit zijn er nog steeds gelegitimeerde privacyzorgen. Anonimiteit lijkt gewaarborgd, maar privacy is meer dan anonimiteit. Privacy houdt in dat we kunnen kiezen wat we met wie delen en beschermt ons tegen manipulatie. Filosofe Tamar Sharon waarschuwt dat we steeds afhankelijker worden van bedrijven zoals Google en Apple die deze technologieën mogelijk maken. Het vergroten van de macht van deze partijen in een belangrijk sociaal domein, de publieke gezondheid, is juist niet solidair.

De commissie wil niet dat mensen wennen aan surveillance. Maar door de CoronaMelder ‘digitale solidariteit’ te noemen bereiken ze het tegenovergestelde. Het voedt de misvatting dat privacy een egoïstisch luxerecht is, terwijl het juist onze sociale relaties en belangrijke sociale en publieke waarden beschermt.

Het is solidair om waakzaam te zijn op burgerlijke vrijheden. Het is solidair om kritisch te zijn op surveillancetechnologie als de CoronaMelder. Het is solidair om je zorgen te maken om privacy. Omdat privacy nu eenmaal sociaal is.

Dr. Marjolein Lanzing, Interdisciplinary Hub for Security, Privacy and Data Governance, Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen, Radboud Universiteit Nijmegen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden