OpinieEuropees leiderschap

Opinie: Europa is één grote angsthazenkolonie

Wat Trump te veel heeft, hebben wij te weinig. Onze Europese leiders hebben een bootcamp nodig, stelt de Vlaamse politicoloog Jonathan Holslag. Niet in het bos, maar in de echte wereld.

Mark Rutte en Angela Merkel tijdens een Europese top in februari. Beeld EPA

Een van de momenten aan de universiteit die me zijn bijgebleven, betrof een discussie met mijn studenten over het gedrag van staten in de internationale politiek. In de theorie van de internationale politiek hanteren we graag metaforen: leeuwen zijn staten die assertief maar beheerst opkomen voor hun belangen, wolven zijn agressieve ordeverstoorders, jakhalzen opportunistische aaseters. Zelf voeg ik daar ook de konijnen aan toe, staten die tevreden zijn met restjes en bij de minste dreiging in hun hol kruipen. En, o wee, als er een plaag uitbreekt.

De zoölogische relevantie van die metaforen kan ik zelf niet zo goed ­beoordelen, maar toen ik mijn studenten een jaar geleden vroeg hoe we ­Europa zouden karakteriseren, zei er eentje: ‘We kunnen ons toch helemaal niet meer als een leeuw opstellen?’ Die opmerking vond ik zo ontzettend typerend voor onze samenleving. De Europese Unie is nog steeds de op een na grootste economie ter wereld, ze heeft een leiderspositie in tal van technologieën en is een van de aantrekkelijkste plekken op aarde om te leven. Maar ons kloek en assertief opstellen mogen we niet meer. Europa als één grote angsthazenkolonie.

Wat leiders als Donald Trump te veel hebben, hebben wij te weinig. Wat Donald Trump te weinig heeft, hebben wij te veel. Het is natuurlijk prettig als je je kunt begeven tussen bedachtzame, voorkomende mensen. Maar ik heb in Brussel en elders in Europa de indruk dat die Europese bedachtzame welgemanierdheid toch vaak eerder een masker is waarachter een gebrek aan durf en flink wat wereldvreemdheid schuilgaan. Als je een doorsnede neemt van de staatshoofden en regeringsleiders in de Europese Raad of van de eurocraten, dan begin je bijna te begrijpen waarom veel mensen verlangen naar sterke leiders. Ze zijn de angsthazen beu. En gelijk hebben ze.

Wellicht denkt u nu: Holslag gaat te kort door de bocht, want politiek is een kwestie van compromissen en niemand heeft baat bij confrontatie. Maar als zelfs compromissen geen vooruitgang meer opleveren – of ze nu betrekking hebben op de economie, de diplomatie of andere beleidsthema’s – wat is dan nog hun nut? We mogen ons dan op de borst kloppen dat het allemaal erg fatsoenlijk is, maar als de stasis nog lang aanhoudt, dan gaat dit Europese project kapot – van buitenaf en van binnenuit.

Gewichtigdoenerij

De verklaringen zijn legio. Heel wat van die brave leiders en eurocraten zijn opgegroeid in extreme welvaart en opgeleid in een van de Europese scholen of Europacolleges die uitmunten in wereldvreemdheid en gewichtigdoenerij. Je wordt daar op een voetstuk gezet waar je nooit meer vanaf komt. In die cocon is het amper duidelijk wat er op het spel staat, laat staan dat je er leert in het stof te bijten en weer op te staan. De nieuwe ­generatie leiders heeft een bootcamp nodig, niet in het bos, maar in de echte wereld. Tussen het beleid en de bevolking hangt de dichte mist van juridisering en technocratie. Tegelijkertijd zijn de beleidsmakers compleet vervreemd van de historische horror van de dictatuur en ontberen ze de verbeelding om een toekomst­visie te ontwikkelen.

Een bedrijfsleider als Herbert Diess (bestuursvoorzitter van Volkswagen, red.) hoeft maar even op zijn bureaustoel te schuiven of zowat heel politiek Brussel gaat plat op zijn buik. En als de minste Chinese dignitaris een mailtje stuurt, rept de hele eurocratie zich naar haar hol. Duizend-en-een uitvluchten worden gezocht om maar geen potten te hoeven breken.

Valse concurrentie

Laten we een simpel voorbeeld geven. We zouden onze markt moeten afschermen tegen valse concurrentie door importeurs dezelfde normen qua arbeidsomstandigheden, productveiligheid en milieu op te leggen als de eigen producenten. Chinese dumping: eruit. Bedrijven die onze energierevolutie willen ondermijnen door zich aan een infuus met dictator­-olie of schaliegas te hangen: eruit. Gun ze misschien nog enkele jaren om alsnog bij te dragen aan onze Green New Deal, om wat investeringen af te schrijven, maar daarna: geen uitvluchten meer. Maar dan zie je ­politiek Europa draaien en kronkelen, om uitvluchten te zoeken, om het op de lange baan te schuiven, zich een volstrekt vals aura van gewichtigheid en realpolitik aanmetend om de onhoudbare economische stilstand nog wat te rekken.

Ik ben voor hoffelijkheid, maar dan wel hoffelijkheid gekoppeld aan moed en duidelijkheid. De oude ridderlijkheid: hoofs als het kan, hard als het moet. Maar wat zal die zweem ­romantiek me in de konijnenburcht duur komen te staan.

Jonathan Holslag is als politicoloog verbonden aan de Vrije Universiteit Brussel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden