Opinie

Opinie: EU moet Angelsaksen bij zich houden, desnoods onder de radar

Beter dan een riskante toenadering tot China kan de EU de band met de VS in stand houden en de Britten nauw bij de Europese defensiesamenwerking betrekken, betoogt historicus en politicoloog Coen de Jong.

De Duitse bondskanselier Angela Merkel met de Britse premier Theresa May en de Amerikaanse president Donald Trump op de G7-top in Italië, 26 mei. Beeld reuters

De recente uitspraak van de Duitse bondskanselier Merkel in München dat het tijd is 'dat Europa zijn lot in eigen handen neemt' - en afstand tot de Verenigde Staten gaat nemen - is bij pro-Europeanen als een mentale bevrijding geland. Be careful what you wish for. De oproep van Merkel is een noodgedwongen reactie op de 'zoek het zelf maar uit'-boodschap van Trump. Terwijl de EU het Verenigd Koninkrijk kwijtraakt en de Eurocrisis voortsluimert, met mogelijk Italië als volgende brandhaard. Is een Alleingang van continentaal Europa wel een realistisch antwoord op Trump?

Eerst de wervende kracht van het Europese gevoel. Er is inderdaad een herwaardering van de EU zichtbaar. De chaos in Washington werkt afschrikwekkend en dat is goed nieuws voor het politieke midden in Europa. Om het momentum vast te houden moet het politieke midden dan wel gaan leveren. Concreet betekent dat: de economieën in de zwakkere lidstaten aan de praat krijgen en een herhaling van de vluchtelingencrisis uit 2015 voorkomen.

Dan de kracht van een 'continentale' EU. Het vertrek van de dwarsliggende Britten kan de integratie zeker versnellen. De blauwdrukken liggen al klaar: een Europees ministerie van Financiën, Eurobonds en de Brusselse droom van Europese belastingen. Gekoppeld aan militaire- en veiligheidssamenwerking zijn dat forse stappen naar Europese staatsvorming.

Pijn

Dan de praktijk: Duitsland liet direct na de verkiezing van president Macron in Frankrijk weten dat het niets aan het Duitse - voor de zwakkere EU lidstaten nadelig uitpakkende - handelsoverschot gaat doen. Terwijl de zuidelijke landen minder competitief zijn en naar een transferunie toe willen. Voorstellen voor Europese belastingen zullen het hervonden enthousiasme over de Europese Unie meteen de kop indrukken, vooral in Duitsland.

Tenslotte, meer Europese defensie- en veiligheidssamenwerking is een goed idee en bij verwatering van de Navo onontkoombaar, maar het is niet gratis. Na de financiële crisis in 2008 is stevig op uitgaven voor defensie bezuinigd, dankzij druk vanuit de EU om de begrotingstekorten te beperken. Of het Verenigd Koninkrijk in EU-verband mee wil blijven doen is onzeker. Kortom, dit gaat pijn doen, vooral in Duitsland.

De EU wil zich van de VS afwenden omdat Trump klimaatbeheersing, de mensenrechten en de liberale wereldorde bedreigt. Velen noemen toenadering tot China als alternatief. De Chinezen maken nu publiekelijk de geluiden over vrijhandel en klimaatbeheersing die de EU graag wil horen - bewijs voor hun ruim tweeduizend jaar ervaring met diplomatie.

Zijderoute

Maar denk niet dat de Chinese partijtop opeens bekeerd is tot het evangelie van GroenLinks. De mensenrechtensituatie in China is bijzonder slecht. En op welke manier draagt China bij aan de liberale wereldorde? Parag Khanna schrijft in zijn boek 'Connectography, Mapping the Future of Global Civilization' dat China primair deelneemt aan internationale instellingen als de Wereldbank om die te kunnen verzwakken, terwijl het eigen alternatieven als de Asian Infrastructure Investment Bank ontwikkelt.

De buitenlandse politiek van China is er primair op gericht de eigen handelsbelangen veilig te stellen. China haalt grondstoffen uit Afrika via deals met dictatoriale regimes en koopt van Pakistan tot Griekenland havens op voor hun 'nieuwe Zijderoute'. Als de EU betrokken raakt bij de internationale politieke doelstellingen van China - in het Midden-Oosten of in de Zuid-Chinese Zee - komt er vanzelf frictie met de VS. Als de EU en de VS - in plaats van een gedeelde wereldvisie - tegengestelde belangen hebben zullen de VS terugvallen op de band met de Angelsaksische wereld.

De VS zijn vanaf 1945 steeds een stimulerende kracht voor Europese integratie geweest. Ze kunnen in de toekomst ook de EU uiteenspelen, door één-op-één relaties met lidstaten in Oost-Europa en Scandinavië - en desnoods met Nederland - aan te gaan.

Is het niet slimmer alle opties open te houden tot 2020, als Trump vermoedelijk vertrokken is? Trump drijft ook veel Republikeinen tot wanhoop. En volgens politieke nieuwssite Politico wilden veiligheidsadviseur McMaster, minister van defensie Mattis en minister van Buitenlandse Zaken Tillerson juist dolgraag dat Trump bij de laatste Navo-top zijn steun aan artikel 5 uit zou spreken. Dan moet de EU toch onder de radar de band met de VS in stand kunnen houden?

Wellicht is met de Britten een 'softe' Brexit overeen te komen en kan de EU hen nauw bij de Europese defensiesamenwerking betrekken. Deze uitkomsten zal Merkel ook het liefst zien. Sturen op een variant van 'business as usual' is verstandiger dan een riskante toenadering tot China.

Coen de Jong is historicus en politicoloog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.