OpinieEconomisch nationalisme

Opinie: economisch nationalisme is de dodelijkste dreiging

Als er ooit een tijd was waarin je alleen jezelf kunt redden door ook je buren te redden, dan is het deze, stelt Volkskrant-redacteur Arnout Brouwers.

1948: Kolen van het Marshallplan arriveren in Amsterdam.

Hoe komt de ­wereld uiteindelijk uit de pandemie? Het antwoord hangt ­samen met de vraag of een van de grote kwalen van deze tijd getemperd kan worden: het economisch nationalisme dat president Trump in het groot belijdt en Nederland in het klein.

Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) presenteerde vorige week een serie zwarte scenario’s over de mondiale economie. De crisis die zich aankondigt is zwaarder dan alles wat we sinds de Tweede Wereldoorlog hebben gekend. Zoals columnist Martin Wolf het verwoordde: ‘Een microbe heeft al onze arrogantie onderuitgehaald.’

Bijna, dan. Niet die van China, dat winst zoekt in een probleem dat het zelf hielp verspreiden. Niet die van president Trump, onder wie het concept ‘westers leiderschap’ een wrange grap is geworden – ‘soft power in zijn achteruit’. En Nederland dan? Dat is in Europa een antropologische curiositeit aan het worden. Veel van onze politici en opiniemakers bewierookten het gelijk van Rutte en Hoekstra en hun (nep)‘zege’ op de Italianen. Goed, zestig vaderlandse economen en twee centrale bankdirecteuren durfden een ander geluid te laten horen – maar wat weten zulke experts er nou van?

Het zou om te lachen zijn, als de tijden niet zo zwaar waren. De impact van de pandemie is mondiaal en verwoestend op allerlei gebieden, maar niet overal gelijk. De zwakken worden het hardst getroffen. Dat geldt voor mensen net als voor landen, voor ­Europa net als voor de wereld.

Centraal probleem is dat het coronavirus de neiging tot nationale afscherming versterkt – niet alleen medisch, maar ook territoriaal en economisch – terwijl het alleen bestreden kan worden als internationaal wordt samengewerkt. De Amerikaanse politicoloog Richard Haass meent dat de pandemie eerder bestaande trends zal versterken dan zal leiden tot de herbouw van een robuuste internationale orde. Dat geldt ook voor de EU, waar de crisis het ‘verlies aan momentum’ onderstreept dat al voor de pandemie zichtbaar was.

Herdenking Marshallplan.Beeld Keystone

Bazooka’s

De grote centrale banken en overheden hebben tot dusver het mondiale financiële en economische systeem behoed voor een dramatische instorting. Maar de bazooka’s die deze crisis vergt, doen zelfs de ­financiële crisis van 2008 verbleken: meer dan 8 biljoen dollar (8.000 miljard) is in korte tijd in de rijkste economieën gepompt.

De rijke wereld stormt af op een ongehoorde schuldenlast, maar de armere wereld bevindt zich in een nog veel penibeler situatie, met veel landen die nu al de rente op hun schulden niet kunnen betalen. Veel landen kunnen zich de lockdown en een groot beroep op medische zorg nog veel minder veroorloven dan wij. Bijna honderd landen vroegen het IMF al om financiële hulp. Een van de grote verworvenheden van de mondialisering en de wereldhandel, talloze miljoenen mensen die uit de bitterste armoede werden getild, dreigt in korte tijd te worden tenietgedaan.

Protesten, anarchie en instabiliteit liggen op de loer in landen die zwichten onder de druk van lockdowns, ziekte of verpaupering – ook in gebieden nabij Europa. ‘Ik ga liever dood aan het virus dan dat ik moet zien hoe mijn vrouw en kind honger lijden’, liet een boze Irakees die niet kan werken optekenen. ‘Wat moet ik doen? Bedelen? Stelen?’

De pandemie is zo’n externe schok waarbij je bereid moet zijn al je oude aannames opnieuw tegen het licht te houden. Het gaat tegen de tijdgeest in, maar als er ooit een tijd was waarin je alleen jezelf kunt redden door ook je buren te redden, dan is het deze.

Europa

Dat geldt voor de wereld. En voor Europa. De Franse president Macron waarschuwt dat als EU-landen zelfs nu geen financiële solidariteit kunnen opbrengen, de EU uiteen kan vallen. De Duitse opstelling zal doorslaggevend zijn, en de vraag of Parijs en Berlijn een compromis vinden over structurele maatregelen. De oplossingen zullen niet uit Nederland komen, dat net zo gevangen zit in zijn populistische politiek als Italië. Nederland is binnen de Navo ook al niet van de lastenverdeling en het moet oppassen geen horzel te worden die de instellingen die zijn veiligheid en welvaart mogelijk maken, van binnen uitholt.

En de wereld daarbuiten? ‘Trouble travels’, aldus IMF-directeur Georgieva. ‘Deze pandemie is niet voorbij tot zij overal voorbij is.’ Economisch nationalisme is door het coronavirus een dodelijke dreiging geworden. Bepalend wordt, betoogt de Amerikaanse bankier en oud-minister Paulson, of de grote rivalen van deze tijd – Amerika en China – het eens kunnen worden over een ‘strategisch raamwerk’ waarbinnen de wereldeconomie zich kan herstellen. 

Zo’n raamwerk kwam er in de niet-communistische wereld na 1945 wel, onder leiding van de VS. Maar als het (economisch) nationalisme zegeviert, voorziet politicoloog Haass meer parallellen met de situatie na de Eerste Wereldoorlog. Europa zit verstrikt in zijn interne tegenstellingen, Trump bezorgt de vrije wereld een slechte naam en de agressieve Chinese diplomatie lijkt op tilt geslagen. De voortekenen zijn voorzichtig gezegd niet gunstig om de handen ineen te slaan om de pandemie te boven te komen. Toch is dat wat nu gevraagd wordt: een ruimer begrip van nationaal eigenbelang.    

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden