Opinie

Opinie: Docenten gekneveld door papierverslindend verkoopsysteem van grote uitgeverijen

Kleine uitgeverijen van schoolmethoden worden uit de markt gewerkt door de grootste drie bedrijven. Die binden schoolleiders en leerkrachten via een licenties voor jaren aan zich. Heel slecht voor het onderwijs.

Theo Witte
Leerlingen van een school in Leek halen na de zomervakantie hun schoolboeken op, augustus 2021.  Beeld Siese Veenstra / ANP
Leerlingen van een school in Leek halen na de zomervakantie hun schoolboeken op, augustus 2021.Beeld Siese Veenstra / ANP

De drie grootste educatieve uitgevers - Malmberg, Noordhoff en ThiemeMeulenhoff - hebben een abonnementssysteem voor schoolboeken ontwikkeld dat ogenschijnlijk aantrekkelijk is voor scholen, maar dat in de praktijk duurder uitpakt en veel nadelen heeft. Het is niet duurzaam, beknot de vrijheid van docenten en leidt tot monopolisering en dus verschraling van de vrije leermiddelenmarkt.

Velen zullen het zich nog herinneren dat leerlingen aan het begin van het schooljaar de boeken moesten ophalen bij de conciërge en aan het eind van het jaar weer ongeschonden moesten inleveren. Een duurzaam en goedkoop systeem want de meeste schoolboeken konden zo jarenlang worden hergebruikt. Voor de scholen bracht dit systeem echter extra werk en gedoe met zich mee. Vooral als leerlingen in gebreke bleven. Kleine en grote boekhandelaren zagen hier een kans om de scholen te ontlasten en namen de aanschaf en distributie over. Bovendien konden zij massaal schoolboeken inkopen en daardoor bij de uitgevers fikse kortingen bedingen.

Nu sinds de wet op gratis schoolboeken niet de ouders, maar de scholen het budget voor schoolboeken ontvangen, zien de drie grootste uitgevers een kans om de tussenhandel uit te schakelen, zodat ze zelf meer greep op de prijs krijgen en meer winst kunnen maken. Hiervoor ontwikkelden zij gezamenlijk het Licentie-Folio systeem (LiFo). Dit systeem houdt in dat de school zich voor een bepaald vak of vakkenpakket voor meerdere jaren abonneert op een licentie die bestaat uit een digitaal schoolboekenpakket en wegwerpboeken. Door dit systeem gezamenlijk aan te bieden kunnen deze drie multinationals de kleine uitgeverijen uit de markt werken.

Aantrekkelijke aanbiedingen

Dit papier- en energieverslindende LiFo-systeem zou het voordeel hebben dat de leerling zijn boek mag houden, dat de methode elk jaar geactualiseerd kan worden en dat de school dus geen gedoe meer heeft met de inname en distributie van boeken. Bovendien vinden veel schoolbestuurders het aantrekkelijk om rechtstreeks met de uitgevers over de samenstelling en kosten van een leermiddelenpakket te kunnen onderhandelen. Hoe groter de scholenkoepel, hoe aantrekkelijker de aanbiedingen van de uitgevers.

De uitgevers presenteren het LiFo-systeem als eigentijds, flexibel en goedkoop. Maar niets is minder waar, zoals uit dit praktijkvoorbeeld blijkt. Een sectie besluit unaniem om met een nieuwe methode van een kleine uitgever te gaan werken, omdat dit schoolboek precies voldoet aan de wensen van deze leerkrachten. Dit mocht echter niet van de schoolleiding, omdat ze volgens de aanbestedingsovereenkomst gebonden zouden zijn aan het LiFo-systeem. De sectie wordt hierdoor gedwongen om drie jaar met een methode te werken die ze juist had afgewezen.

Op deze school wordt nu een methode gebruikt die naar schatting per leerling per leerjaar 25 euro duurder zal zijn dan de afschrijving van het schoolboek waarop de sectie zijn oog op had laten vallen. Over de afschrijvingsperiode van vier jaar en een school met duizend leerlingen gaat dit dus over 100 duizend euro gemeenschapsgeld dat op deze school onnodig wordt uitgegeven. Afgezien van deze financiële schade is er ook een andere schade: een gefrustreerde en boze sectie die wordt aangetast in hun professionaliteit. Voor een docent was dit aanleiding om ontslag te nemen.

Veel schoolbestuurders denken dat het LiFo-systeem de toekomst heeft, maar hebben weinig oog voor de enorme nadelen die aan dit systeem kleven. Naast de inperking van de keuzevrijheid van hun docenten en de hogere kosten van de licenties is het leerrendement van digitale leermiddelen twijfelachtig: uit steeds meer onderzoek blijkt dat leerlingen beter en makkelijker uit een boek leren dan van het scherm.

Niet duurzaam

Ook lijkt het de gebruikers niet te deren dat het systeem alles behalve duurzaam is. De meeste boeken die in de LiFo-pakketten zitten worden niet gedrukt in Nederland, maar in China en kunnen na een jaar de prullenbak in. Wie wil anno 2022 deze verspilling van energie en papier nog aan zijn leerlingen meegeven?

Gebruikers van het LiFo-systeem doorzien kennelijk ook niet wat de langetermijneffecten zijn van deze marktstrategie. Doordat de LiFo-producten van de grote drie uitgeverijen in steeds meer aanbestedingsbestekken worden uitgevraagd, komen de kleinere uitgeverijen buitenspel te staan omdat zij niet tot dit systeem kunnen toetreden. Uiteraard is dat de bedoeling van deze drie multinationals, maar dit is natuurlijk zeer nadelig voor onzer vrije en gevarieerde leermiddelenmarkt.

Niet alleen het RED-Team onderwijs, waarvan ik lid ben, maakt zich zorgen over deze ontwikkeling, ook de VO-raad wijst op de wurgende strategie waarmee de grote uitgevers hun marktpositie en marktwaarde proberen te versterken ten koste van de kleine uitgevers en de portemonnee van de overheid. Wij vinden het van het grootste belang dat niet de bestuurders, maar de leraren zelf bepalen met welke leermiddelen zij willen werken en dat er voor hen wat te kiezen valt. Voor een gezonde en kwalitatief goede leermiddelenmarkt is het belangrijk dat nieuwe aanbieders makkelijk tot die markt kunnen toetreden. Elke poging tot monopolisering moet daarom krachtig worden bestreden.

Theo Witte is voorzitter van het RED-Team Onderwijs, vakdidacticus en coauteur van het schoolboek Kern Nederlands Taal en Cultuur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden