Opinie

Opinie - Dirk-Jan van Baar: Populisten leven van het gevoel dat vroeger alles beter was

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Later vandaag cultureel psycholoog Keyvan Shahbazi, nu eerst historicus Dirk-Jan van Baar.

Bondskanselier Merkel (CDU) samen met SPD-leider Schulz. Foto epa

Over Duitsland lezen we steeds dat het zo echt niet verder kan. Het land zit tegen een collectieve depressie aan en de gevestigde volkspartijen zakken weg in het moeras van de opiniepeilingen. Die stemming proefde ik ook in Erfurt, hoofdstad van de deelstaat Thüringen in de voormalige DDR, en de plaats waar de SPD op een partijcongres in 1891 haar huidige naam kreeg. We praten hier over het hartland van de Duitse sociaaldemocratie, die in 1863 in het naburige Gotha een aanvang nam en op een bewogen geschiedenis van anderhalve eeuw kan terugkijken.

Die SPD heet op sterven na dood te zijn, ongeacht of de partijbasis nu wel of niet met Angela Merkel wil doorregeren. Iedereen die ik daar in Erfurt naar vroeg, kende alleen partijleden die tégen waren, maar verwachtte toch dat de SPD uit angst voor nieuwe verkiezingen voor de macht zou kiezen. Daaruit spreekt een andere gemoedstoestand dan een halve eeuw geleden, toen Willy Brandt over 'mehr Demokratie wagen' sprak (al blijft het frappant dat democratie in Duitsland toen ook als waagstuk werd gezien). In 1970 legde hij als bondskanselier met een bezoek aan Erfurt ook de basis voor zijn fameuze Ostpolitik, die een klimaat moest scheppen voor vrede en verzoening in Europa. 'Willy Brandt ans Fenster', staat in grote letters op het dak van het hotel bij het Hauptbahnhof waar de kanselier heel kort op het balkon aan de juichende bevolking verscheen om zijn communistische gastheren niet te zeer in verlegenheid te brengen.

Dat waren andere tijden; tijdens de Koude Oorlog kon je nog denken dat de mensen aan de foute kant van het IJzeren Gordijn naar vrijheid snakten en in de SPD het beste alternatief voor Duitsland zouden zien. Dat bleek in 1990 al een tegenvaller, toen de mensen bij de eerste vrije verkiezingen in de oude SPD-bolwerken Saksen en Thüringen de voorkeur gaven aan de CDU van Helmut Kohl. En nu horen we dat de AfD het logische alternatief voor de SPD zou zijn, omdat de sociaaldemocratie ook in Duitsland het contact met de normale burgers kwijt is. Het wordt gebracht als onafwendbare ontwikkeling, zoiets als de Europese eenwording, die bij nadere kennismaking tegenvalt en na alle crises van de laatste jaren niet meer op de automatische volksgunst kan rekenen. Is de toekomst aan de populisten, en zijn de oude Europese volkspartijen tot de democratische ondergang gedoemd?

Europa als eliteproject

Met die vraag in het achterhoofd reisde ik naar Erfurt, waar ik was uitgenodigd voor een discussie met gewone burgers over Europa. 'Wir sind Europa', heet dat project, wat ik vertaal als 'het Europa van de goede bedoelingen', dat de mensen van onderop voor een zaak wil interesseren die groter is dan henzelf. Daar zit meteen de kneep, want Europa is een eliteproject en zal altijd afstand houden tot de man in de straat, wat de EU tot dankbaar mikpunt van populisten maakt.

Dat wil overigens niet zeggen dat gewone burgers geen ideeën hebben over geopolitiek. In Erfurt werd mij verteld dat Oost-Duitsers uit ervaring hechten aan goede betrekkingen met Rusland, waar nooit meer oorlog mee mag komen. Westerlingen zijn pro-Amerikaans. Tegelijk werd niet begrepen waarom Turkije in Syrië dingen mag doen waarvoor geen basis bestaat in het internationale recht en Rusland door het Westen is veroordeeld. Ook werd mij verzekerd dat de onderlinge relaties met Polen, Tsjechen en Hongaren (die populistische regeringen hebben) uitstekend zijn, beter nabuurschap kan niet. Dus wat valt er nog te verzoenen? Daarmee zaten we bij Brandts Ostpolitik en de hete hangijzers van vandaag, die ook in Erfurt in codetermen om islam, immigratie en integratie draaien.

Gevoel van achterstelling

Dat is allemaal geen geheim, ook in West-Europa is dat zo en wat dat betreft kun je in Duitsland van een normalisering spreken. Maar vergeet niet dat de Oost-Duitsers in 1990 uit vrije wil voor de vleespotten van het Westen en opgaan in de Bondsrepubliek kozen. Die DDR, een verdwenen staat, maakt Duitsland anders, en ondanks de bloeiende landschappen die er wel degelijk zijn, proef je in regio's als Thüringen een hang naar bestaanszekerheid en sociale geborgenheid. Dat gevoel van achterstelling schept een ontvankelijk klimaat voor de AfD, maar wie beter luistert moet vaststellen dat klassieke herverdelingspolitiek onverminderd actueel is.

Dat blijft een specialiteit van de in de Bondsrepubliek gewortelde volkspartijen, hoe versleten ze ook lijken. Heimwee naar de voormalige DDR - Ostalgie - is er wel, maar is een onderstroom die doodloopt. En voor zover nostalgie troost geeft, biedt de stabiele welvaart van de Merkel-jaren meer houvast. Dat pleit voor Weiter So. Populisten leven van het gevoel dat vroeger alles beter was en het nationale erfgoed wordt verkwanseld. Dan zou het van de gekke zijn als de CDU en SPD, de twee volkspartijen die van Duitsland de meest succesvolle sociaaldemocratie op Europese bodem hebben gemaakt, bij het grof vuil worden gezet.

Dirk-Jan van Baar is historicus.