Opinie - Dirk-Jan van Baar: ‘Poetins persoonlijke chemie vergiftigt de wereld’

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Nu eerst historicus Dirk-Jan van Baar.

Over Rusland hoorde je vaak dat het land geopolitieke belangen heeft, en dat het Westen daarvoor na de val van de Sovjet-Unie meer begrip had moeten hebben. Nu betalen we daarvoor de prijs, met een vernederd Rusland dat verongelijkt van zich afbijt. Ook zou Vladimir Poetin een rationeel staatsman zijn, met oog voor de historische invloedssfeer van de Russische wereld.

Ik heb dat nooit helemaal begrepen. Zoiets is nooit gezegd over Turkije, hoewel het Ottomaanse Rijk langer heeft bestaan dan het Russische. Niemand kan ontkennen dat het Westen zich vaak op sterke mannen verkijkt: Poetin en Erdogan, tegenwoordig een dwaallicht, zijn recente voorbeelden. Maar het is niet waar dat het Westen hen altijd slecht gezind was. Erdogan gold aanvankelijk als moslimhoop in bange dagen en zowel George Bush als Gerhard Schröder zagen in Poetin een zuivere Democraat. De Navo koesterde een strategisch partnerschap met Rusland. Hoeveel begrip wil je hebben? Van dát begrip is na de collectieve uitwijzing van Russische diplomaten uit westerse hoofdsteden, vanwege het gifincident in het Engelse Salisbury, niets meer over.

Niet Poetin, maar het Westen heeft reden om zich bedrogen te voelen. De feiten spreken al langer voor zich. Misschien ging de Navo in maart 2008 te ver met het aanbieden van een lidmaatschap aan Georgië en Oekraïne, maar dat werd terstond geblokkeerd door Duitsland en Frankrijk. Het weerhield Poetin niet van militair optreden in de Kaukasus, waar hij een rode lijn overschreed en er in Zuid-Ossetië (een deel van Georgië) op zijn voorwaarden een nieuwe voor terugkreeg.

In het Westen vond iedereen dat best. Barack Obama, die wilde breken met de oorlogszuchtige erfenis van zijn voorganger, streefde zelfs naar een reset in de betrekkingen met Moskou, een handreiking die in 2013 bij een treffen in Rusland werd afgeslagen. Dat werd Obama aangerekend, niet Poetin.

Geopolitieke les

Datzelfde jaar overschreed Bashar al-Assad, een cliënt van Moskou, in Syrië een door Obama afgekondigde rode lijn met de inzet van chemische wapens tegen eigen burgers. De president zag op het laatste moment van militaire strafacties af, en koos voor een diplomatieke formule waarbij de Russen in het Midden-Oosten een voet tussen de deur werd gegund.

Maar in plaats van constructief mee te werken aan het ontwapenen van Assad, vond Poetin het nodig om Obama op zijn nummer te zetten en de geopolitieke les te lezen met een opinieartikel in The New York Times. Tot plezier van Obama's rechtse tegenstanders, die de linkse president een landverrader vonden en sindsdien een bizarre voorkeur voor Poetin aan de dag leggen, culminerend in de verkiezing van Donald Trump (mede dankzij Russische inmenging). Een giftiger geschenk had Poetin zich niet kunnen wensen.

Daartussen zaten de annexatie van de Krim en de hybride oorlogvoering in Oost-Oekraïne (waarvan de EU de schuld kreeg), het neerhalen van de MH17, waarbij elke betrokkenheid door het Kremlin wordt ontkend, en het Russische ingrijpen in Syrië, dat de strijd ten gunste van Assad deed keren. Je zou denken dat Poetin met al deze enormiteiten zijn punt wel heeft gemaakt. Maar nee, alles wordt ontkend en omgekeerd.

Tot in Engeland toe worden vijanden van Poetin geëlimineerd. Om het hardhorende Westen tot luisteren te dwingen, wordt met nieuwe kernwapensystemen gedreigd. Wie Poetin nu nog niet begrijpt, zal Poetin nooit begrijpen. Gelukkig wordt er deze zomer in Rusland gevoetbald, dan kunnen we kennismaken met de charmante sportliefhebber (Sotsji!) die hij ook is.

Herbewapening

Het bedrog en de desinformatie vanuit het Kremlin zijn zo grotesk, dat je vanzelf terugdenkt aan Bush en Blair en de Irakoorlog. Wie zei er dat Saddam geen massavernietigingswapens had? Hun afwezigheid is binnen het Westen nog steeds verwoestend. In de publieke opinie geldt Poetin als de betere leugenaar, en als er twijfels rijzen aan de Russische oprechtheid, staan op 'sociale media' trollenlegers klaar om de missers van het Westen breed uit te meten. Het wordt als geniale strategie van Poetin gezien, die nauw aansluit bij het complotdenken van westerse populisten. Velen onder hen denken ook dat liegen een normaal onderdeel is van de wereldpolitiek.

Maar vergelijk de persoonlijke chemie waarmee Poetin de wereld nu vergiftigt met de persoonlijke chemie waarmee Gorbatsjov het Westen betoverde. Kan een wraaklustig Kremlin, dat stelselmatig onwaarheden verspreidt, daar zelf in verstrikt is geraakt en Oekraïne van zich heeft vervreemd, nog een rationele verstandhouding met het Westen bereiken? Het tsarenrijk was voor ons obscuur, zoals ook de gesloten Sovjet-Unie dat was, maar had een missie die Rusland internationaal aanzien gaf.

Geheim agent Poetin heeft er een ordinaire maffiaorganisatie van gemaakt. De wereld openlijk en asymmetrisch bedonderen is geen realisme, laat staan Realpolitik, maar nieuwe duisternis. Dat vraagt om een herbewapening van het Westen, zowel moreel als intellectueel.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden