Opinie

Opinie: De ware coronadictator zit in ons hoofd

Verbood De Overheid het afgelopen jaar ons buiten te lopen? Nee, hier was het onbewuste brein aan het werk, dat gewend is ons binnen te houden en op zondag een frisse neus te laten halen, betoogt cultureel antropoloog Peter van der Werff.

Rutte en De Jonge tijdens een debat begin januari.  Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Rutte en De Jonge tijdens een debat begin januari.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Waar zetelt onze grote coronadictatuur? Die is niet in handen van politieagenten, ME’ers of handhavers. De opdrachtgevers zijn niet de ministers en de burgemeesters. En de misleiders zijn niet de adviesorganen en de media. De echte dictator houdt zich schuil, op een geheime plek. Maar velen voelen zijn dreiging en schieten in de angst of gaan in verzet.

Buiten ons om beraamt de dictator van alles en verleidt hij ons tot dingen die we eigenlijk niet willen doen. Hij brengt ons tot verdenking en beschuldiging van mensen die onbetrouwbaar lijken te zijn. Maar de onthullingen nemen het gevoel van onveiligheid niet weg. Het is een onophoudelijk gevecht tegen regeringen en bedrijven, waarvan de manipulaties al zo vaak zijn onthuld en geanalyseerd, lang voor de huidige generatie complotdenkers zich presenteerde.

Doortrapt

Wie is dan die doortrapte dictator? Hij zit in onze hoofden. Hij is ons onbewuste, dat deel van de hersens dat grotendeels ons gedrag bepaalt maar waar we moeilijk bij kunnen komen. Je kunt het wel afleiden uit de praktijk. De lockdownmaatregelen verboden ons niet overdag naar buiten te gaan. Zeker, de ministers verzuimden regelmatig te benadrukken hoe goed het is voor je immuunsysteem om in de frisse lucht te bewegen. Het is hun tekortkoming, maar je kunt het ook zelf bedenken en het huis uitkomen. Ik heb het hele coronajaar door elke dag buiten gelopen of gefietst. Af en toe kwam ik andere wandelaars of fietsers tegen. Ik heb nooit politieagenten uit hun wagen zien stappen om mensen te vragen waarom ze buiten waren.

Wij zelf gingen met een boog om elkaar heen en knikten vriendelijk gedag. Of we wisselden een woordje en verbaasden ons erover dat zo weinig mensen buiten waren. De meesten konden toch makkelijk een uurtje weg? Nee, ze bleven binnen terwijl dat niet hoefde. De uitzondering was zondag tussen twee en vier, wanneer er traditioneel evenveel mensen buiten komen als in de rest van de week bij elkaar. Die tegenstelling kwam niet omdat de soldaten van een dictatoriale premier de mensen eerst in hun huizen opsloten en daarna de straat opjoegen. Het kwam door het onbewuste brein dat gewend was ons binnen te houden en op zondag een frisse neus te halen.

Kerststuwing

Hoezeer de innerlijke dictator zijn krachten verder toont, konden we zien toen mensen tijdens de Kerst toch naar elkaar toe gingen. Dat was niet omdat het virus minder gevaarlijk was, maar omdat het onbewuste gewend is ons met Kerst naar elkaar toe te stuwen. Het was ook te zien toen we kort geleden massaal de schaatsen onderbonden. Dat was niet omdat het virus in die paar dagen ineens weg was, maar omdat de innerlijke dictator ons gebruikelijk de deur uitdrijft als er ijs ligt en de zon schijnt. En het is te zien nu we in de lente met z’n allen naar parken en pleinen gaan of de natuur intrekken. Dat komt niet door een plotselinge onderschatting van het virus, maar omdat de innerlijke dictator de mensen uit hun winterslaap wekt en naar buiten duwt.

Het zijn diep ingesleten hersenpatronen die onze uiterlijk waarneembare gedragingen sturen. Dit is de ware dictator, een dictator die we niet graag onder ogen zien. We projecteren het gevoel van dwingelandij liever op ministers, burgemeesters en politieagenten.

Peter van der Werff is cultureel antropoloog.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden