GastcolumnUniversitair docent bestuurskunde Yarin Eski

Opinie: De universiteit is dood

Op het University College Roosevelt krijgen studenten buiten les wegens het coronavirus.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Een vacature ‘International Rankings Officer’ aan de Universiteit van Tilburg en een promofilmpje van de VVD ter waarborging van de kwaliteit van het huidige afstandsonderwijs. Wat beide gemeen hebben? Ze weerspiegelen de teloorgang van het wetenschappelijk onderzoek, van het universitair onderwijs en van de algehele gezondheid van het academische leven.

Gaat het om meer docenten aan de UvT? Nee. Om meer geld voor onderzoek dan misschien? Nee. Wel om een functie die eraan bijdraagt dat beleid, strategie en impactanalyses leiden tot hogere scores in verschillende internationale rankings en die de reputatie van de UvT boosten.

Zouden wij docenten van het universitair onderwijs dan in ieder geval wat meer vertrouwen mogen krijgen, juist nu we ons een slag in de rondte werken om allerlei vormen van online- en on campus-onderwijs aan te bieden? Nee. Maar wel een roep vanuit de VVD om extra studentenenquêtes (die nauwelijks worden ingevuld), ‘mystery visits’ (doet denken aan een goocheltruc), student-inspecteurs (pardon?) en in het uiterste geval, meer toezicht (jawohl!).

Toen ik de VVD-voorstellen, in een hip filmpje getweet, aanhoorde, dacht ik nostalgisch terug aan de FvD-oproep om ‘linkse docenten’, zoals ik, te melden bij het Renaissance Instituut, het wetenschappelijk bureau van FvD. Dat was tenminste nog vanwege de inhoud. Het VVD-filmpje behelst echt iets anders. Net als vele andere lotgenoten in de wetenschap, stuurde ik met passief-agressief getik een tweet de wereld in. Ik zei dat door het filmpje studenten er onbewust toe worden aangezet  als klikspanen in de klas te gaan zitten. Ineens zag ik een spelfout in mijn tweet. Had ik nu zelfs geen concentratievermogen meer om een foutloze tweet van 280 leestekens te schrijven? Moet u zich voorstellen hoelang deze column me heeft gekost.

Verlies van vastigheid

De spelfout door het gehaaste schrijven staat voor mij symbool voor hoe ik en andere academici nauwelijks de tijd en rust hebben om creatief aan wetenschappelijke stukken te werken. Terwijl dat één van onze kerntaken is én waar u belasting voor betaalt. En dan ben ik nota bene nog een universitair docent met een vast contract (een uitstervend ras, maar geen beschermde diersoort). Vastigheid die uitzonderlijk is voor meer universitaire functies, in het bijzonder voor junior-docenten, promovendi en postdoctorale onderzoekers.

Het VVD-filmpje, de International Rankings Officer-vacature, de algehele bezuiniging op de ivoren toren: het vormt allemaal een existentiële bedreiging voor de wetenschap. Zeker nu. De totale digitalisering van het onderwijs en de ‘coronaficatie’ van onderzoeksprojecten (alleen nog maar geld naar covid-19-gerelateerde projecten) zijn een afleiding én versterking van wat al enkele decennia speelt, namelijk: ongebreidelde vermarkting van kennis, een perverse strijd tussen universiteiten om de meeste studentenzieltjes, veel te hoge werkdruk en oncollegiale competitie. Het speelt overal, in Nederland en in het buitenland.

Vergiftigd en verziekt

De universiteit is van buitenaf en van binnenuit vergiftigd en verziekt, waar de nationale beweging WO inActie tegen opstaat, maar niet tegen opgewassen is. De roep om meer toezicht, de score-geilheid, de tendens naar minder staf en minder inhoud, het zijn ontwikkelingen die voortkomen uit de leegte van het academische neoliberale kapitalisme en die leiden tot verdere onderwijs- en kennisuitholling. De grap is dat de koude, kille bedrijfsmatigheid niet wordt gezien als de oorzaak van de huidige misère in het academische domein en aangepakt zou moeten worden, maar juist harder en vaker wordt ingezet tegen de wanorde en wanhoop die zij zelf teweeg heeft gebracht.

In de zorg, bij de politie, het basisonderwijs, de huizenmarkt. Overal wordt pijnlijk duidelijk dat onze neoliberale politiek-economische beslissingen en praktijken keihard falen. En toch geloven we eerder in het einde van de wereld, dan in het einde van het neoliberalisme, zegt de Sloveense filosoof Slavoj Žižek, bekend om zijn vaak controversiële cultuurkritiek op de maatschappij. Mijn aanvulling daarop: nu we worden geconfronteerd met een pandemisch einde van de wereld, wordt het neoliberalisme zelfs sterker.

Welkom in het kenniscircus

De titel van deze column is daarom een knipoog naar een andere filosoof, Friedrich Nietzsche, en zijn beruchte metaforische claim: God is dood. Hij duidde daarmee het idee dat we (religieuze) richting zijn verloren en zijn verdwaald in wetenschappelijke kennis. Meer dan honderd jaar later zou hij eenzelfde verdwalen zien, maar dit keer juist van die wetenschappelijke, inhoudelijke kennis. Ofwel, het is het markt- en bedrijfsmatig denken gelukt: de universiteit is dood. Lang leve het kenniscircus.

En met die boodschap stopt mijn prekende pennestreek, want ik moet als de wiedeweerga mijn ‘acte de e-learning présence’ geven, tsunami’s aan e-mails van studenten beantwoorden, aanvragen voor onmogelijk competitieve onderzoeksubsidies indienen, talloze vakevaluaties en -verslagen opmaken, wederom afgewezen wetenschappelijke artikelen herschrijven, collega’s met een burn-out een hart onder de riem steken, en vooral niet te veel stilstaan bij de bizarre stand van zaken.

Yarin Eski is universitair docent Bestuurskunde aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Hij is gastcolumnist op volkskrant.nl/opinie in september.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden