Opinie

Opinie: De kiezer houdt niet van verandering, dus moet links juist vertrouwen bieden

Zolang links de trom van verandering slaat, haakt de kiezer af, want die wil eerst zekerheid, betoogt Marc Oosterhout.

Wim Kok, lijsttrekker PvdA en PvdA-partijvoorzitter Max van den Berg gaan in 1986 langs de deuren in Vught om te praten met mensen over de PvdA en de aanstaande Tweede Kamerverkiezingen.
 Beeld Hollandse Hoogte / Jan Everhard
Wim Kok, lijsttrekker PvdA en PvdA-partijvoorzitter Max van den Berg gaan in 1986 langs de deuren in Vught om te praten met mensen over de PvdA en de aanstaande Tweede Kamerverkiezingen.Beeld Hollandse Hoogte / Jan Everhard

Het verbazingwekkendste aan de peilingwijzers de afgelopen maanden is misschien wel dat de grote linkse partijen – PvdA, GroenLinks en SP – nauwelijks in staat zijn een vuist te maken. Samen halen ze volgens de peilingwijzer nog geen 35 zetels. Minder dan de 38 die de PvdA in 2012 nog op eigen kracht haalde.

Wat is er aan de hand? Zijn we allemaal rechtser geworden? Geloven we niet meer in de sociaaldemocratische waarden van solidariteit en gelijkheid?

Toch wel. Zo’n 60 tot 70 procent van de kiezers is een voorstander van een verkleining van inkomensverschillen, volgens een recent kiezersonderzoek van de Universiteit van Amsterdam. Zelfs de VVD ziet dat, getuige hun verkiezingsprogramma. De partij strijdt tegenwoordig, na jarenlang de markt te hebben bejubeld, geheel volgens sociaaldemocratisch gebruik voor een sterke overheid. We zouden de conclusie kunnen trekken dat de rechtse partijen het linkse gedachtengoed hebben overgenomen. En dat links niet meer nodig is. Maar dat is misschien wat te makkelijk geredeneerd. Bovendien, als de partijen dan zo overeenkomen, dan zouden de linkse partijen hier net zo goed van kunnen profiteren.

Politicologen hebben ons er al vaker op gewezen dat kiezers wel links zijn op sociaaleconomische thema’s, maar op culturele thema’s als migratie en Europese integratie en levensthema’s als abortus en euthanasie, vaak veel behoudender zijn. Op deze thema’s lijken kiezers uitermate emotioneel te reageren. De kiezer is een emotionele tombola, schreef redacteur Esma Linnemann nog in het Volkskrant Magazine van afgelopen zaterdag. Niets is minder waar.

Klimaat

Ook voor een actueel thema als het klimaat speelt emotie een centrale rol. Natuurlijk vinden veel mensen dat er iets moet gebeuren aan het klimaat. En dat ze zelf een steentje moeten bijdragen. Maar als dat betekent dat je hele energiehuishouding op de schop moet, dan zijn mensen minder enthousiast.

Deze boodschap maakt mensen kopschuw en onzeker. Hier ligt ook de zwakte van GroenLinks. Althans, als GroenLinks een grote partij wil worden. Zolang Klaver blijft tamboereren op verandering, zullen grote groepen kiezers zich eerder van hem afkeren dan naar hem toetrekken. Ik begrijp dat Klaver dat anders ziet, maar als je echt iets aan het klimaat wil doen, is het waarschijnlijk verstandiger dit thema te benaderen vanuit zekerheid dan vanuit verandering.

Kiezers houden niet van verandering, ze zijn van nature behoudend. Ze zijn voor veiligheid en zekerheid. Dat zie je bijvoorbeeld bij technologische innovaties. Pas als innovaties aansluiten bij herkenbare routines, slagen ze. Natuurlijk kun je mensen veranderen en bewegen tot nieuw gedrag, maar dat loopt vrijwel altijd via de weg van zekerheid en vertrouwen.

En hier gaat het mis met links in Nederland. Zonder uitzondering zijn de linkse partijen cultureel progressief. PvdA, GroenLinks en tel daar voor het gemak D66, Partij voor de Dieren, Bij1 en de van oorsprong wat conservatievere SP bij op, alle kiezen ze voor verandering. En dragen dat manifest uit. En juist op deze verandering zit een overgroot deel van de kiezers en dus ook de linkse kiezers niet te wachten. De peilingen bewijzen het. Soms lijkt zelfs de PVV een beter alternatief voor de linkse kiezer.

Verzorgingsstaat

In Denemarken waren de sociaaldemocraten in 2019 zeer succesvol door de focus te leggen op de bescherming van de verzorgingsstaat. Verbondenheid was het kernthema van partijleider Mette Frederiksen, maar ze maakte er geen geheim van dat de migratie moest worden beteugeld juist om de verzorgingsstaat te beschermen. Frederiksen haalde met haar koers de traditionele sociaaldemocratische stemmers terug naar de partij. Ze werd er zelfs premier mee. De Deense sociaaldemocraten kozen niet voor verandering, maar voor zekerheid. Een sterke traditie.

Wie teruggaat in de geschiedenis van de PvdA ziet dat de PvdA vaak sterk was in tijden dat zekerheid de boventoon voerden. Denk bijvoorbeeld aan de tijd van Drees en Kok. Beide staatsmannen stonden voor de sociaaldemocratische waarden van solidariteit en gelijkheid. Maar beide politici benaderden dat niet vanuit een progressief denkkader van verandering. Integendeel. Zij waren het toonbeeld van zekerheid en vertrouwen. Dat was hun manier om sociaaldemocratische idealen te realiseren. Ook Lodewijk Asscher zat op deze lijn. Helaas kon hij zijn karwei niet afmaken.

Het klinkt misschien gek in deze tijd, maar ik durf een gouden toekomst te voorspellen voor de sociaaldemocratie met de PvdA als vaandeldrager. Tenminste, als de partij bereid is de stap te zetten naar zekerheid. En weer durft te vertrekken vanuit de oorsprong, bestaanszekerheid en de bescherming van mensen. Natuurlijk mag de PvdA dan een veranderingsagenda hebben als dat nodig is om mensen beter te beschermen of om het ideaal van gelijkheid te realiseren. Zeker.

Echter, verandering is een middel, geen doel. En zeker geen aantrekkelijke verkiezingsboodschap in onzekere tijden.

Marc Oosterhout is communicatieadviseur en auteur van het boek De kunst van het kiezen, over positioneren in de politiek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden