Opinie

Opinie: Coronatijdperk bedreigt het principe van onafhankelijke en openbare rechtspraak

Het is begrijpelijk dat in de coronacrisis de rechtspraak digitaler werd, maar wordt deze efficiënte aanpak straks ook weer teruggedraaid? Het voorstel van demisssionair minister Sander Dekker zware criminelen voortaan online te verhoren, wijst daar niet op.

Beveiliging bij de rechtbank waar de eerste voorbereidende zitting plaatsvindt in de zaak tegen de verdachten van de moord op Peter R. de Vries, 18 oktober, Amsterdam. Beeld ANP/ ROBIN VAN LONKHUIJSEN
Beveiliging bij de rechtbank waar de eerste voorbereidende zitting plaatsvindt in de zaak tegen de verdachten van de moord op Peter R. de Vries, 18 oktober, Amsterdam.Beeld ANP/ ROBIN VAN LONKHUIJSEN

Rechtspraak is openbaar en onafhankelijk, anders verdient het die naam niet. Rechtspraak moet bovendien toegankelijk zijn voor de burger. Dat is al sinds de Verlichting zo. Openbaarheid werd toen ingevoerd om geheime processen en onterechte veroordelingen te voorkomen. Openbaarheid is nodig om controle op de rechter mogelijk te maken. Die wordt immers niet verkozen.

Minister Dekker heeft voorgesteld om bij zittingen met een hoog veiligheidsrisico de verhoren van verdachten online te laten plaatsvinden, zo maakte hij kort geleden bekend. Deze verdachten worden dus niet naar het gerechtsgebouw vervoerd, maar worden vanuit de zittingszaal via een videoverbinding verhoord. Hun recht om aanwezig te zijn bij hun eigen zitting wordt ingeperkt. De rechter kan de verdachten dan niet in de ogen kijken, en krijgt te maken met alle haperingen die er zijn als er via zo'n verbinding met elkaar moet worden gepraat. Bovendien kan de vraag worden gesteld of het bij dit soort zware zaken blijft. Gaat dit niet sluipenderwijs ook in minder zware zaken gebeuren?

Inperkingen

Sinds het begin van de coronapandemie wordt de openbaarheid ingeperkt. Journalisten en belangstellenden zijn niet meer altijd welkom, of zij moeten zich van tevoren aanmelden. Is men vergeten zich aan te melden? Dan blijft de deur van de zittingszaal soms dicht. Ook als het om familie van slachtoffer of verdachte gaat. Zittingen vinden bovendien (deels) online plaats. De pers wordt vaak in videozalen gezet, maar van daaruit werkt de verbinding naar de zittingszaal soms niet goed. Maar ook vanuit de zittingszaal is een online zaak minder goed te volgen.

Een andere coronamaatregel is dat politie en Openbaar Ministerie nu vaker zaken afdoen, de ‘strafbeschikking’. In plaats van de rechter. Daar is geen publiek of pers bij en er wordt nauwelijks verslag van gedaan. Er worden nu dus méér zaken op een niet-openbare wijze afgedaan, door instanties die, anders dan de rechter, niet onafhankelijk zijn.

Nederland ging daar al behoorlijk ver in, ook zonder corona. Op strafbeschikkingen is in het verleden stevige kritiek geuit en zij zijn ook empirisch onderzocht. Een deel van de strafbeschikkingen wordt ten onrechte opgelegd; de ‘waarheidsvinding’ krijgt bij politie en Openbaar Ministerie niet de aandacht die deze zou moeten krijgen. Een strafbeschikking kan tot een weigering van een Verklaring omtrent het Gedrag (VOG) leiden. Een baan of stage zonder zo’n VOG is dan soms niet meer mogelijk.

Tijdelijk?

De coronamaatregelen leiden dus tot een minder openbare, controleerbare en onafhankelijke afdoening van zaken. Zij zijn natuurlijk nodig om besmettingen te voorkomen. Maar zijn ze ook tijdelijk? Gaan we na de coronapandemie weer terug naar de vroegere situatie van (grotendeels) openbare rechtspraak door een onafhankelijke rechter? Dat is de vraag. Er wordt vast op vooruitgelopen dat onlinezittingen ook in de toekomst zullen plaatsvinden. En of na de corona het aantal afdoeningen door politie en Openbaar Ministerie weer wordt teruggeschroefd, is onbekend. Want het is wel zo makkelijk, en ook snel.

Is dit alles wel een goed idee? Onlinezittingen hebben onwenselijke effecten, zo is uit onderzoek gebleken. Mensen worden ‘in het echt’ positiever beoordeeld dan op scherm. Kinderen die als getuige optreden, komen online minder geloofwaardig over. Anderzijds begrijpen kinderen de gang van zaken vaak niet als zij via een videolink worden gehoord. Toeschouwers bij een digitale zitting vinden het moeilijker om de zaak te volgen.

Als een burger een verstandelijke beperking heeft, wordt dat online minder goed onderkend dan ‘live’. Dat is riskant omdat met deze beperkingen rekening moet worden gehouden. Anders kan het misgaan, bijvoorbeeld als het om een kwetsbare verdachte gaat die bij de politie onder druk is gaan bekennen, iets wat bij mensen met een beperking sneller gebeurt. Kan een rechter zo’n verklaring wel goed beoordelen als deze op scherm wordt getoond?

Digitale nadelen

Videoverbindingen bemoeilijken bovendien de communicatie. Het contact tussen de advocaat en de cliënt verloopt niet soepel als dat online moet.

Digitale zittingen hebben belangrijke voordelen. In principe kunnen meer mensen de zitting ‘bijwonen’, en er zijn minder reistijd en -kosten. Toch waarschuwen buitenlandse onderzoekers met kracht tegen digitale zittingen, vanwege de belangrijke nadelen die eraan kleven.

In Nederland bestaat de neiging vooral te letten op efficiency, snelheid en kosten. Daarbij wordt de burger soms ‘vergeten’, zo heeft ook de Toeslagenaffaire laten zien, vooral de burger die (digitaal) niet goed kan meekomen. Kan die in de toekomst nog wel bij de zittingen zijn en zijn rol spelen, begrijpt die tijdens online-zittingen waar het over gaat? Dat zijn belangrijke vragen Het is daarom gewenst digitale zittingen tot een minimum te beperken.

Marijke Malsch is hoogleraar bij de Open Universiteit, verbonden aan het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR), en is een van de redacteuren van Nooit meer dansen? De veilige stad in tijden van pandemie. Zij doet onderzoek naar openbaarheid en toegankelijkheid van rechtspraak.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden