Opinie: Burgemeesters worden niet gekozen vanwege hun partij, maar hun ervaring

Begrijpelijk maar onterecht, die ophef over de 'banenmachine' van gevestigde PvdA-politici.

Ambtsketen van de burgemeester van Ouder-Amstel. Beeld anp

Naar aanleiding van enkele recente burgemeestersvoordrachten (Arnhem, Zaanstad) werd al snel het volgende beeld neergezet: 'De banenmachine van de electoraal sterk gereduceerde PvdA draait weer op volle toeren'.

Wij begrijpen die beeldvorming, maar het heeft anno 2017 weinig met de werkelijkheid van de procedures rond een burgemeestersbenoeming te maken. Voordat in 2001 de nieuwe benoemingsregels voor burgemeesters (en van commissarissen van de koning) van kracht werden, was de controle en de invloed van de traditionele landelijke partijen inderdaad aanzienlijk. Toen was er vaak sprake van een PvdA-, CDA-, of VVD-gemeente, waar bij opeenvolgende benoemingen weinig van politieke kleur verschoten werd. De werkelijkheid anno 2017 ziet er echter totaal anders uit, ook bij de recente benoemingen.

Bij een burgemeestersvacature die regulier wordt opengesteld, stellen de gemeentelijke fractievoorzitters - soms met inbreng van burgers - een profielschets en reglement voor de vertrouwenscommissie op. De commissaris ontvangt de profielschets in een openbare raadsvergadering, waarna de sollicitatietermijn start. Iedere burger kan dan solliciteren.

Vervolgens treedt de commissaris op als kwaliteitshoeder en spreekt met veelbelovende kandidaten die hij of zij niet kent. Ook wint de commissaris inlichtingen in. Na het voorwerk spreekt de commissaris met de gemeentelijke vertrouwenscommissie over de benoembare kandidaten. In dat gesprek wordt de definitieve selectie vastgesteld.

Dan treedt de commissaris terug, voert de vertrouwenscommissie gesprekken met de kandidaten en bepaalt de commissie twee namen in voorkeursvolgorde. Daaruit kiest de gemeenteraad in beslotenheid. Alleen de eerste keuze wordt openbaar. Vervolgens stuurt de commissaris de voordracht aan de minister van Binnenlandse Zaken. De minister spreekt de voorgedragen kandidaat en ontvangt eventuele AIVD- en FIOD-informatie. Als er geen bijzonderheden zijn, draagt de minister de benoeming voor bij de Kroon. De procedure wordt afgerond met de installatie van de burgemeester.

De procedure verloopt dus zeer zorgvuldig, staat voor alle ingezetenen, los van partijlidmaatschap, open en resulteert in een burgemeesterskorps in ons land van onafhankelijke bestuurders die - afgezien van enkele incidenten - in hoog aanzien staan bij de bevolking.

Ondervertegenwoordiging jonge partijen

Ja, zeker, er is sprake van een, qua politieke achtergrond van de burgemeesters, stevige afwijking van bijvoorbeeld de jongste uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen. De oorzaak daarvan is primair dat in de gemeentelijke profielschetsen vrijwel altijd ervaring in en kennis van het openbaar bestuur - wat ons betreft terecht - een belangrijk aandachtspunt is.

In de zoektocht naar burgemeesters is het dus volstrekt logisch dat zittende burgemeesters, ervaren wethouders of gedeputeerden de voorkeur van de commissaris en de vertrouwenscommissie krijgen. Vaak zijn zij hun bestuurlijke activiteiten begonnen als lid van één van de bestaande politieke partijen.

Dat is de reden waarom zogenoemde zij-instromers met wél de gevraagde ervaring en deskundigheid vaak mondjesmaat solliciteren en dan ook nog kwalitatief zware concurrentie hebben. Dit is ook de reden waarom burgemeesters met een achtergrond in een lokale politieke partij, of bijvoorbeeld de PVV of SP als relatief jonge partijen, zwaar zijn ondervertegenwoordigd. Dat geldt ook voor sollicitanten met die politieke achtergronden.

Toch zien we de laatste tijd steeds meer benoemingen 'van buiten' (Maastricht, Edam-Volendam, Tubbergen), de zogenoemde partijloze burgemeesters. Onze waarneming is bovendien dat het politieke draagvlak onder veel burgemeestersvoordrachten breed is.

Alternatieven

Vertrouwenscommissies en gemeenteraden hechten de laatste jaren veel meer belang aan de kwaliteit van de kandidaten dan aan politieke achtergronden. Dat is wat ons betreft terecht, gelet op de toenemende gecompliceerdheid van het ambt en de eisen die daaraan worden gesteld. In de kern werkt het stelsel van de door de Kroon benoemde burgemeester dus alleszins bevredigend.

Is er desondanks een andere aanstellingswijze denkbaar? Ja, in de kern zijn er twee varianten mogelijk.

Ten eerste: aanstelling door de gemeenteraad, wat in feite neerkomt op het verder vergroten van de invloed van de gemeenteraad tot honderd procent zeggenschap. Ons inziens vergroot dit de afhankelijkheid van de burgemeester van de gemeenteraad en ondergraaft het zijn onafhankelijke positie, die nu juist door de overgrote meerderheid van de bevolking wordt gewaardeerd.

Als we bovendien de vaak lage opkomstcijfers bij raadsverkiezingen in ogenschouw nemen, is het ook zeer de vraag of de democratische legitimatie van de benoeming hiermee wordt gediend. Deze weg zou wat ons betreft absoluut niet moeten worden ingeslagen.

Dat is in onze ogen anders met de rechtstreeks door de bevolking gekozen burgemeester. Dat kan het democratisch gelegitimeerd optreden van de burgemeester versterken. Voorwaarde is echter wel dat dan ook het bestel van de gemeentelijke democratie mee verandert.

Als je deze keuze maakt, kies je voor een burgemeester met meer eigenstandige bevoegdheden, bijvoorbeeld om de eigen wethouders te kiezen. Als die keuze niet wordt gemaakt, valt er inhoudelijk niets te kiezen en gaat het uitsluitend om 'mannetjes/vrouwtjesmakerij'.

Als we het bestel niet willen veranderen, is er ook geen noodzaak om het deconstitutionaliseringsvoorstel (het uit de Grondwet halen van de benoemingswijze) in tweede lezing voort te zetten.

Ank Bijleveld-Schouten, Commissaris van de koning in Overijssel.
Johan Remkes, Commissaris van de koning Noord-Holland, voorzitter staatscommissie parlementair stelsel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden