OPINIE

Opinie: Bijzondere scholen kunnen leerling juist prima toerusten voor samenleving

Wijs niet te snel naar bijzondere scholen als leerlingen in een parallel universum opgroeien. Want die kunnen kinderen ook een sterke identiteit meegeven mét respect voor westerse waarden, betoogt Hans Vuijsje.

Leerlingen van een Joodse basisschool op weg naar huis. Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
Leerlingen van een Joodse basisschool op weg naar huis.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Beste Ronit, ik las je bijdrage over parallelle universums en het bijzonder onderwijs. Hoe goed herken ik jouw ervaringen. De kleinburgerlijkheid, de strakke normen en waarden en de sociale controle. Niet zo vreemd want het was dezelfde (Joodse) school en hetzelfde sociale milieu. Hoewel ik een generatie eerder opgroeide in een ‘schijnbaar’ minder gesloten gezin dan jij, herken ik ook heel goed de vervreemding die jij had toen je de ‘echte’ wereld inging.

Ik heb zelf een tijdje op een algemene basisschool gezeten en ik hielp mijn ouders in hun avondwinkel, waar alle lagen van de bevolking over de vloer kwamen. Ook voor mij was het desondanks heel erg wennen toen ik van school ging en op mezelf ging wonen in een studentenflat, maar toch kom ik achteraf niet tot dezelfde conclusie.

‘Schaf artikel 23 van grondwet af’

Ieder kind heeft recht op een luik naar de buitenwereld, betoogde journalist Ronit Palache (O&D, 30 maart). Zij reageerde op het boek Ik ga leven van de Turks-Nederlandse auteur Lale Gül, die het bestaan van parallelle streng-islamitische samenlevingen in Nederland hekelt. Het kwam Gül op doodsbedreigingen te staan.

Maar volgens Palache is dit zeker geen exclusief islamitisch verschijnsel. ‘De sociale controle was aanzienlijk in de traditioneel-joodse wereld waarin ik opgroeide.’ Ze ging naar orthodox-joodse scholen en woonde in een omgeving vol gelijkgestemden.

Momenteel doet zij promotieonderzoek naar islamitische, joodse en christelijke geloofsverlaters. Palache pleit in haar opiniestuk voor afschaffing of drastische aanpassing van artikel 23 van de Grondwet, dat de vrijheid van onderwijs garandeert.

Allereerst is het natuurlijk niet de school die een parallel universum creëert. Het zijn de ouders die dat doen. Ouders, ook tolerante ouders als de jouwe, kiezen de omgeving waarbinnen zij hun kinderen willen opvoeden. Dat recht hebben zij ook.

Daar kan je overigens ook vragen bij stellen. Wat gebeurt er toch allemaal in allerlei zogenaamd ‘normale’ gezinnen wat wij niet zien? Wij zien hoogstens tipjes van de sluier in literaire hoogstandjes zoals de boeken van Adriaan van Dis en Jan Siebelink. Knellende universums bestaan in heel veel gezinnen, ongeacht of de kinderen naar het bijzonder onderwijs gaan.

Dat brengt mij op de vraag of er nu echt zoveel verandert als de vrijheid van onderwijs wordt opgeheven, zoals jij bepleit. Ik zat ooit in het bestuur van Vluchtelingenwerk Nederland en daar hadden we het over mailings voor fondsenwerving. Een communicatiedeskundige vertelde dat men precies wist wat voor soort mensen in bepaalde buurten woonden. Op basis van die profielen konden per wijk gerichte mailings worden verstuurd.

Ik ben ervan overtuigd dat er in de tussentijd weinig veranderd is. Pogingen van gemeentebesturen tot spreiding hebben bijna nooit het door hen gewenste effect gehad. Anno 2021 is de verzuiling niet meer religieus of politiek, maar er is nog steeds een vorm van verzuiling op basis van sociaal-economische klassen, opleidingsniveau en culturele achtergrond.

Een school binnen de Amsterdamse grachtengordel weerspiegelt een ander universum dan een school in Rotterdam-Zuid. Zo werd op onze school misschien minder aandacht gegeven aan de Vietnamoorlog en meer aan de Tweede Wereldoorlog, maar zijn er andere scholen waar de Vietnamoorlog misschien wel aan de orde komt, maar intussen de Jodenvervolging en het ontstaan van Israël taboe zijn.

Een school weerspiegelt de normen en waarden van een vrij homogene groep en bepaalt het universum voor de kinderen. Dat betekent dat de sociale controle echt niet minder is op openbare scholen dan in het bijzonder onderwijs. Dat wordt mooi weergegeven (in uitvergrote vorm) in de televisieserie De Luizenmoeder. Knellende universums zijn overal.

Bijzondere scholen kunnen echter ook als veilige omgeving een heel positieve uitwerking hebben. Mijn ervaring bij een identiteitsorganisatie als Joods Maatschappelijk Werk (JMW) is dat hoe steviger je in je schoenen staat wat je identiteit betreft, des te sterker je ook in de maatschappij staat. Bijzonder onderwijs versterkt, als verlengde arm van de opvoeding van ouders, de identiteit van leerlingen.

Het heeft er ongetwijfeld toe bijgedragen dat jij en ik persoonlijkheden zijn geworden die zich heel goed staande kunnen houden in zowel de Joodse gemeenschap, als de Nederlandse maatschappij. Wij weten waar wij staan als Nederlandse burgers met een Joodse achtergrond en wij zullen ons nooit laten beïnvloeden door vooroordelen die helaas binnen deze maatschappij leven ten opzichte van Joden, moslims, buitenlanders en andere minderheidsgroepen.

Ouders kiezen de sociale omgeving voor hun kinderen maar weten eigenlijk niet wat nu echt goed is voor welk kind. Sommige kinderen zullen bijzonder onderwijs uiteindelijk ervaren zoals jij dat hebt gedaan, namelijk benauwend, anderen zullen juist gedijen binnen de veiligheid ervan.

Bijzonder onderwijs op zich is het probleem niet, zolang dat onderwijs niet erop is gericht om een afgesloten groep in stand te houden met afwijkende normen en waarden over zaken als de man-vrouwverhoudingen, rechtssystemen en de democratie.

Het bijzonder onderwijs moet juist als doel hebben om leerlingen een sterke eigen identiteit mee te geven met westerse normen en waarden, zodat zij als sterke burgers in de Nederlandse maatschappij kunnen staan en voor zichzelf kunnen opkomen.

Hans Vuijsje is oud-directeur van Joods Maatschappelijk Werk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden