Opinie

Opinie: Bestuurders opgelet! Private investeerders nemen langzaam publieke hoger onderwijs over

BigTech maakte onderwijs in corona mogelijk, maar heeft inmiddels steeds meer invloed op het onderwijs. Het bij de IT-diensten geleverde studie- en toetsmateriaal bepaalt in toenemende mate de inhoud: Google University is dichterbij dan ooit.

Studenten in de universiteitsbibliotheek in de Maastricht University. Beeld Marcel van den Bergh
Studenten in de universiteitsbibliotheek in de Maastricht University.Beeld Marcel van den Bergh

De afgelopen tijd stonden de media bol van de rampen, van overstromingen, de moord op Peter R. de Vries, tot de hittegolf in Noord-Amerika die ongekende branden aanwakkert. Onder deze mokerslagen blijven stille rampen onderbelicht. We hebben zelfs geen vermoeden van hun omvang tot het te laat is. Tot zo’n soort ramp behoort de langzame overname van het publieke Nederlandse hoger onderwijs door private investeerders.

Het hoger onderwijs in Nederland heeft zich de afgelopen decennia stormachtig ontwikkeld. Niet alleen de aantallen studenten namen sterk toe, ook de technologieën om al die studenten administratief te bedienen en van goed onderwijs te voorzien. Inmiddels is het hoger onderwijs van IT afhankelijk, zowel logistiek als inhoudelijk. Doordat tijdens de coronacrisis het onderwijs noodgedwongen digitaal werd, is deze ontwikkeling in een stroomversnelling gekomen. We waren allemaal opgetogen dat dit kon.

Wat echter niet zichtbaar was, is dat sinds dit voorjaar de door universiteiten en hogescholen gebruikte ‘cloud based’-diensten voor 87 procent in handen zijn van Big Tech. Met onder meer Microsoft Teams, Zoom en Blackboard oefent deze sector steeds meer invloed uit op de uitvoering van het onderwijs. Het bij de diensten geleverde studie- en toetsmateriaal bepaalt in toenemende mate de inhoud.

Wereldwijd erkennen experts dat de coronacrisis de trend van digitaal onderwijs een onomkeerbare duw heeft gegeven. De private investeerders reageren hier scherp op: het afgelopen decennium namen investeringen in digitale onderwijstechnologie toe van 0,5 tot 7 miljard dollar, het afgelopen jaar zelfs stijgend met 40 procent. Maar hoezeer dit het hoger onderwijs ook zal treffen, het is niet het enige waar het zich zorgen over moet maken.

Platformisering

Met de investeringen in ‘EdTech’ nemen ook de investeringen in onderwijsplatforms toe. ‘Platformisering’, het samenbrengen van vraag en aanbod op een onlineplatform zonder tussenkomst van de traditionele aanbieders, is de grootste bedreiging van het publieke onderwijsstelsel sinds het ontstaan van het moderne hoger onderwijs.

In de Verenigde Staten ontwikkelen grote techbedrijven razendsnel platforms voor online- en flexibel onderwijs, die ze daarna wereldwijd zullen uitrollen. Hierop wordt met name onderwijs aangeboden in segmenten waar dat goedkoop kan, zoals alfa- of gammawetenschappen, waar geen onderzoeksfaciliteiten nodig zijn voor het geven van onderwijs.

Kleinere initiatieven penetreren de markt nu verrassend snel, zoals Masterclass, Outlier en Ocelot. Ook in Nederland is deze trend waarneembaar, zij het nu nog op bescheiden schaal. Het gaat bijvoorbeeld om bachelorprogramma’s die vrijwel geheel online en flexibel kunnen worden gevolgd.

Tot nu toe hebben de universiteiten en hogescholen één grote troef achter de hand in het gevecht om de onderwijsmarkt: ze bezitten de content, de kennis en de data die de wetenschap onderbouwen en die onmisbaar zijn in hoogwaardige kennisoverdracht. Maar ook daarop richt Big Tech zijn pijlen.

De grote wetenschappelijke uitgeverij Pearson richtte de privé-academie Pearson College op. Een andere uitgever, Wiley, deed hetzelfde met WileyNXT. Voor het aanbieden van hun onderwijs maken deze bedrijven gebruik van gratis kennis die wetenschappers eerder bij hen publiceerden in boeken. Google is al jaren doende met het scannen van wetenschappelijke literatuur en heeft zo een gratis gouden berg data verzameld. Google University is dichterbij dan ooit.

Sluipenderwijs

Op dezelfde sluipende wijze als Uber de taxiwereld overnam en Airbnb de hotelbranche, knagen deze initiatieven aan het publieke onderwijsstelsel. Het is een aanval op de kern van het Nederlandse onderwijsbeleid: een kwalitatief sterk stelsel dat publieke waarden verdedigt en pal staat voor toegang, ongeacht afkomst. Dat laatste blijkt al moeilijk genoeg in het publieke onderwijs. In een privaat, commercieel stelsel zal toegang tot onderwijs alleen afhangen van wat je kunt betalen – en van niets anders.

Het is onbegrijpelijk dat de sector passief toekijkt. Dit kan slechts worden verklaard uit het feit dat universiteiten en hogescholen hun handen vol hebben aan de dagelijkse pandemiebeslommeringen en de hoge werkdruk. PwC berekende dat het hoger onderwijs jaarlijks ruim 1 miljard euro tekortkomt. Het ministerie van OCW is mogelijk bang om in te grijpen in verband met de vrijheid van onderwijs. Het adagium lijkt daar: ‘de onderwijsinstellingen zijn autonoom, dan moeten ze nu ook maar autonoom aan de bak.’

Maar gezien de enorme omvang van de uitdaging is dat feitelijk onmogelijk. Er is maar één mogelijkheid om het gevaar te keren: het publieke hoger onderwijs moet net zo flexibel en technisch competent worden als het opkomende private stelsel. Het moet net zo goed in staat zijn studenten gepersonaliseerd te bedienen. Anders zal de open markt onherroepelijk zijn werk doen.

Bert van der Zwaan is emeritus hoogleraar biogeologie en was van 2011 tot 2018 rector magnificus van de Universiteit Utrecht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden