OPINIEJournalistiek

Opinie: Bescherm journalisten met een keurmerk

Nu media meer en meer bedreigd worden, is het tijd om van journalist een erkend beroep te maken, betoogt Henri Beunders.

Minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) komt na een gesprek met de Stuurgroep Geweld en Agressie tegen Journalisten met een gezamenlijke verklaring.Beeld ANP

Gezien de bedreigingen waaraan haar journalisten bloot staan, zeker bij items over corona, heeft de NOS besloten om de NOS-logo’s van de satellietwagens te verwijderen. Het Genootschap van Hoofdredacteuren wil nu dat verslaggevers dezelfde bescherming krijgen van de politie als medewerkers van hulpdiensten. Dit is geen goed idee. En niet alleen omdat de NOS dan door sommigen nog meer als vijandige ‘staatsomroep’ gezien zal worden, wat andere journalisten ook meer in problemen kan brengen.

De morele en kenniscrisis waarin onze gedigitaliseerde en geëmancipeerde samenleving vol mondige burgers zich bevindt, is mede een gevolg van het feit dat iedereen zich ‘journalist’ kan noemen. Dit heeft twee redenen.

Artikel 7 van de Grondwet zegt: ‘Niemand heeft voorafgaand verlof nodig om door de drukpers gedachten en gevoelens te openbaren, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet’. De drukpers omvat alle media, ook de zeepkist in het park. Er kan alleen achteraf worden getoetst of de wet is overschreden.

Samen met de gelijkheidsideologie leidt dit bij boze mensen tot deze kreet tegen ‘de journalistiek’: ‘Als jij mij zegt dat iedereen gelijk is, waarom moet ik dan naar jou luisteren? En luister jij niet naar mij?’

De andere reden is praktischer. Dat is de houding van ‘de journalistiek’ jegens het eigen vak. Het Genootschap van Hoofdredacteuren, de Raad voor de Journalistiek en de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ), de journalistenvakbond, weigeren te definiëren wie journalist is en wie niet. Dit wreekt zich nu.

Vroeger moest iemand die persfotograaf wilde worden een examen afleggen. Dan legden de examinatoren een pop op het trottoir, draaiden de benen krom, goten er wat ketchup overheen: ‘Aangereden, fotografeer het maar.’

De emancipatie van de media ten opzicht van de eigen zuilen, en van de journalisten van de eigen hoofdredacties, maakte iets als een perskaart verouderd. De journalist achtte zichzelf de onafhankelijke autoriteit. Door de digitalisering vermenigvuldigde het aantal ‘journalisten’ zich als een konijnenplaag, tot nu elke smartphoneburger behalve ontvanger ook zender is geworden. Nu kan iedereen zich blogger, vlogger of influencer noemen, of ‘burgerjournalist’. Dat kan positief uitpakken, maar ook negatief – en dan shitstormen alom.

In de brief aan het kabinet rept het Genootschap van het ‘algemeen belang’ en in steunbetuigingen van Kamerleden volgden direct het woord ‘democratie’ en de frase dat journalisten ‘de macht controleren’.

Zesde zintuig

Het probleem is echter: niemand weet precies wat journalistiek is. Nieuwsbehoefte is ons zesde zintuig: willen weten wat je nog niet wist en interessant of nuttig vindt. That’s it. Het kan van alles zijn. Wat onverlet laat dat bepaald nieuws noodzakelijk is in een democratische rechtsstaat.

In 2017 verscheen het rapport Een dreigend klimaat van oud-ombudsman Alex Brenninkmeijer over bedreigingen van Nederlandse journalisten. Wie bleken de daders volgens de respondenten? Gewone burgers, jongeren, buurtbewoners, criminelen, familie van verdachten. En dan volgt deze zin: ‘Een in het oog springende categorie vormen de bedreigingen van hogerhand, van mensen met een gezagspositie binnen de overheid en politiek.’

De resultaten: angst, terughoudendheid en zelfcensuur. Aangifte doen vonden de respondenten ‘vooral tijdrovend of de straffen minimaal’. Het debat versmalt zich nu tot handtastelijkheden jegens verslaggevers van de NOS.

De straffen zijn intussen naar boven aangepast. De plegers van de aanslag met auto op het gebouw van De Telegraaf kregen tot tien jaar cel. Politie en OM geven dus al meer prioriteit aan geweld tegen ‘de journalistiek’, zoals ook bij geweld tegen lhbti’ers.

Het rapport concludeerde dat een effectieve aanpak moeilijk is, wat ook bleek uit het ‘akkoord’ van ‘de journalistiek’ met OM en politie. Dat kwam neer op ‘bewustzijn vergroten’, ‘een veiligheidsplan’ en het maken van een aangifte-app.

Onmogelijk

Maar de roep om verslaggevers de status te geven van hulpverleners is een onmogelijke: elke burger is in theorie immers journalist. Het probleem ligt in het onvermogen en/of de onwil van ‘de journalistiek’ om journalistiek te definiëren en deze beroepsgroep tot een orde te verheffen, zoals het geval is bij advocaten, accountants, artsen en psychologen. Zij kennen een intern tuchtrecht, en de mogelijkheid van royement. Vraag maar aan Bram Moszkowicz.

Intussen acht het Genootschap van Hoofdredacteuren zich ‘op geen enkele manier’ gebonden aan de ‘Code voor de journalistiek’. En de Raad voor de Journalistiek, waar burgers met klachten over media terecht kunnen, legt geen sancties op, maar wil bijdragen aan de ‘meningsvorming over de journalistieke gedragsregels’.

Het huidige maatschappelijke klimaat is een explosief mengsel van emancipatie, media en boosheid. De onduidelijkheid over wie journalist is, versterkt het ontploffingsgevaar. Daarom dient er wél een Orde van Journalisten te komen, met een diploma of examen, en op zijn minst het afleggen van een eed of gelofte zich te zullen houden aan al die codes die nu wel bestaan, maar niet bindend zijn. Een intern tuchtrecht hoort daarbij. Alleen een duidelijke beroepsgroep kan aanspraak maken op erkenning en overheidssteun.

De overige mensen die via media iets publiek willen maken noemen we, zeg, ‘publicist’. Die hebben niet meer rechten en plichten dan andere burgers. De nood der tijden dwingt tot het aanbrengen van een keurmerk. Dat versterkt de professionalisering, verhoogt de status, en vormt hopelijk ook een zichtbaar pantser in de buitenlucht.

Henri Beunders is emeritus hoogleraar Publieke Opinie, en oud-directeur van de Postacademische Opleiding Dagbladjournalistiek, beide aan de Erasmus Universiteit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden