OpinieBelastingdienst

Opinie: belastingdienst was wel discriminerend op ras

De Autoriteit Persoonsgegevens miskent het nauwe verband dat in Nederland bestaat tussen ras en (dubbele) nationaliteit, betoogt Karin de Vries.

Staatssecretaris Alexandra van Huffelen van Financiën bij de presentatie van het AP-rapport. Beeld ANP

De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) oordeelde ­vorige week dat de Belastingdienst zich schuldig heeft gemaakt aan structurele discriminatie door mensen met een dubbele ­nationaliteit extra te controleren. Van rassendiscriminatie was geen sprake, aldus de AP, omdat nationaliteit niet hetzelfde is als ras of etniciteit (Ten eerste, 17 juli). De AP gebruikt daarmee dezelfde redenering als Geert Wilders, die in de rechtszaak over zijn ‘minder Marokkanen’-uitspraken ook stelde dat ‘Marokkanen’ slechts verwijst naar nationaliteit, niet naar ras.

In het AP-rapport staat dat het gebruik van nationaliteit wel tot rassendiscriminatie kan leiden, maar alleen als dat gebeurt met het doel om bepaalde etnische groepen te treffen of als te voorzien was dat het gebruik van nationaliteit een selectie naar ras tot gevolg zou hebben. Bij de Belastingdienst was dat volgens de AP niet het geval. De AP miskent daarmee het nauwe verband dat in Nederland bestaat tussen ras en (dubbele) nationaliteit.

Vergelijk de situatie van een werkgever die een sollicitant afwijst om diens Marokkaanse achternaam, en vervolgens stelt dat dit geen rassendiscriminatie is omdat een achternaam niet hetzelfde is als ras of etniciteit en ook niet voorzienbaar was dat hij naar ras zou discrimineren. Dat ­argument overtuigt niet, omdat het hebben van een Marokkaanse achternaam nu juist één van de kenmerken is waardoor mensen in Nederland als ‘Marokkaans’ worden gezien.

Sociale categorieën

Ras en etniciteit zijn sociale categorieën: ze bestaan niet van nature, maar ontstaan doordat mensen elkaar (en zichzelf) in groepen indelen op basis van eigenschappen als huidskleur, achternaam of nationaliteit. Die eigenschappen worden daardoor ‘markers’ van ras of etniciteit en ‘triggers’ voor discriminatie. Anders gezegd: de werkgever of overheids­instantie die discrimineert op grond van ras doet dat altijd vanwege iemands huidskleur, achternaam of een andere ‘marker’ waaruit blijkt tot welke etnische groep diegene, sociaal gezien, behoort.

Welke etnische groepen er zijn en welke ‘markers’ daarbij horen, verschilt naar tijd en plaats. Zo vertelt de hoofdpersoon in de roman Americanah van Chimamanda Ngozi Adichie hoe haar donkere huidskleur nooit bepalend was voor haar etnische identiteit, totdat ze naar de Verenigde Staten verhuisde en daar in de categorie ‘black’ werd ingedeeld. In Nederland houden etnische categorieën vaak verband met immigratie. Daarbij maken sommige herkomstlanden (waaronder Turkije en Marokko) het moeilijk of zelfs onmogelijk om de nationaliteit van die landen te verliezen. Het gevolg is dat veel Turkse en Marokkaanse Nederlanders, ook van de tweede generatie, duidelijk herkenbaar zijn als etnische minderheden. Niet alleen in de sociale omgang, door hun uiterlijk, maar ook op papier door hun achternaam en tweede nationaliteit. Een Belastingdienst die mensen controleert op grond van hun dubbele nationaliteit moet zich realiseren dat dit, in ieder geval voor sommige groepen, een ‘marker’ is van ras of etniciteit. Het selecteren op grond van die nationaliteit komt dan neer op etnisch profileren.

Extra gecontroleerd

Uit het AP-rapport blijkt dat niet ­alleen mensen met een Turkse of Marokkaanse tweede nationaliteit extra werden gecontroleerd, maar alle Nederlanders met een dubbele nationaliteit. Daarbij waren ook mensen met een Duitse of Amerikaanse tweede nationaliteit, die niet of veel minder ‘etnisch geladen’ is. Het verwijt van rassendiscriminatie is daarmee echter niet van de baan. Het begrip discriminatie in bijvoorbeeld het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens ziet niet alleen op directe discriminatie (‘ik neem geen Marokkanen aan’) maar ook op zogeheten ‘indirecte discriminatie’. Het gaat daarbij om maatregelen die neutraal geformuleerd zijn, maar die bepaalde etnische groepen toch extra hard treffen. Zo overwoog het Europese Hof voor de Rechten van de Mens in 2016 dat Denemarken etnisch discrimineerde omdat op het oog neutrale immigratieregels nadelig uitpakten voor Denen van buitenlandse afkomst.

In Nederland worden gegevens over dubbele nationaliteiten sinds 2014 niet meer bijgehouden door het CBS, maar in dat jaar hadden 1,3 miljoen Nederlanders een tweede nationaliteit waarvan ruim de helft de Turkse of Marokkaanse. Uit deze gegevens blijkt dat het selecteren op dubbele nationaliteit vooral nadelig uitpakt voor Turkse en Marokkaanse ­Nederlanders. Zij hadden een grotere kans dan andere Nederlanders om extra gecontroleerd te worden door de Belastingdienst. Tenzij daarvoor een heel goede reden bestaat, staat dat juridisch gelijk aan rassendiscriminatie.

Karin de Vries is universitair hoofddocent staats- en bestuursrecht aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden