Opinie

Opinie: Als burger kun je wel degelijk je privacy beschermen: gebruik de Europese wetgeving tegen de alom controlerende overheid

Sta je als burger machteloos als je wilt weten wat instanties precies over je hebben? Nee, want de bescherming van persoonsgegevens is een Europees grondrecht, betoogt Ina Brouwer.

null Beeld ANP XTRA
Beeld ANP XTRA

In het artikel ‘Staat licht in jacht op uitkeringsfraude burgers volledig door, tot verbazing van privacy-experts’ (Ten eerste, 23 april) wordt beweerd dat wie een uitkering van de overheid aanneemt nauwelijks nog privacy heeft. De grote boosdoener is het Inlichtingenbureau, een stichting die voor allerlei overheidsinstanties, gemeenten en nutsbedrijven informatie verzamelt over burgers. En zo data naast elkaar legt in de speurtocht naar fraude.

Dat kan allemaal, aldus de geïnterviewde experts. En het Inlichtingenbureau, een onafhankelijke stichting die in 2001 voor onderzoek naar fraudebestrijding in het leven is geroepen, – ook wel bekend als uitvoerder van het inmiddels door een rechterlijke uitspraak verboden SysteemRisico Indicatie (SyRi) – zou daar niet op kunnen worden aangesproken. ‘Bij wie moet je als burger dan zijn als je wilt weten wat ze precies over je hebben?’, vraagt onderzoeker Hugo de Vos zich in het artikel af. Bij een zelfstandig orgaan zou het onduidelijk zijn wie verantwoordelijk is voor de data die worden verwerkt.

Maar dat is een misverstand want die duidelijkheid is er wel. Europese privacywetgeving is juist met het oog op dit type praktijken in het leven geroepen. Waar de burger steeds vaker met publieke ( overheid) en private (Google, bijvoorbeeld) organen te maken krijgt die grootschalig data over hem of haar verzamelen en verspreiden en tot profilering overgaan, heeft de Algemene Verordening Gegevensbescherming ( AVG) sedert 25 mei 2018 de rechten van individuele burgers versterkt. Iedere burger kan een organisatie die verwerkingsverantwoordelijke is, of verwerker vragen om inzage, rectificatie of wissing van zijn of haar gegevens. De organisatie zal binnen een redelijke termijn moeten antwoorden en is dat antwoord niet bevredigend dan kan de burger via een laagdrempelige rechtsgang zijn rechten afdwingen. Bijvoorbeeld door het indienen van een klacht bij de (overigens overbelaste) Autoriteit Persoonsgegevens (AP) of door zich met een verzoekschrift te richten tot de rechter om de organisatie te dwingen aan het verzoek tot inzage te voldoen of een lijst van verwerkingen aan te geven. Sedert de inwerkingtreding van de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) maakt het daarbij niet uit of de organisatie een verwerkingsverantwoordelijke is, of een verwerker. Beide zijn volledig aanspreekbaar.

Veel van de rechtspraak over privacy door het Europees Hof van Justitie gaat over dit type afgifte dan wel verwijderingsverzoeken (het Google/Spain-arrest is bekend, maar ook het Zweedse Lindqvist-arrest) en daarbij maakt het niet uit of het om een publieke of een private organisatie gaat. Het is een weg die niet afhankelijk is van de rechtsvorm, zelfs niet van de plaats van vestiging, zolang de organisatie zich maar richt op activiteiten of burgers in de EU, en dat is hier zondermeer het geval.

Voor zover mij bekend zijn in de Toeslagenaffaire wel inzageverzoeken gedaan bij de Belastingdienst, maar niet doorgezet naar de rechter. Toch is dat een effectieve weg om zowel de Belastingdienst als het Inlichtingenbureau te dwingen tot inzage, afgifte van een kopie van het dossier of tot rectificatie. Bij weigering of weerstand (‘het gaat om strafrechtelijke gegevens, dossiers zijn vernietigd, we hebben een gerechtvaardigd belang de informatie onder ons te houden’) is er de weg naar de AP of de rechter om inwilliging af te dwingen. De bescherming van persoonsgegevens is een Europees grondrecht (art. 8 Handvest grondrechten EU) dat afdwingbaar is, ook in Nederland. De Nederlandse rechter kan de wet niet toetsen aan de grondwet, maar wel aan de Europese Verordening AVG en het Europese Handvest . Daarnaast kan de Autoriteit Persoonsgegevens op eigen gezag een onderzoek doen en kan zij zelfs gelasten om informatie te verstrekken, bijvoorbeeld als er klachten zijn over grootschalig onderzoek en profilering zonder dat burgers weten dat het over hen gaat.

Dat de Europese rechter kan meekijken is misschien wel het krachtigste instrument. Burgers doen er goed aan volop gebruik te maken van deze Europese privacywetgeving. Geen enkele politieke move kan hier een stokje voor steken.

Ina Brouwer is advocaat privacyrecht en oud-politica.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden