Column Frank Kalshoven

Opheffen van anonimiteit zou het publieke debat weer wat beschaafder maken

Daan Roovers, Denker des Vaderlands, analyseerde op heldere wijze wat er misgaat met de vrijheid van meningsuiting. ‘De vrijheid van meningsuiting staat niet op het spel, maar het vrije debat wel.’ Het denken over oplossingen hiervoor kan echter wel scherper dan ze deed.

Wat dit met economie te maken heeft? Alles! Pas in de Verlichting werd het denken en spreken stapsgewijs vrij, en deze vrijheid stimuleerde de wetenschap en innovatie waaraan we (bijvoorbeeld) in Nederland het huidige welvaartsniveau te danken hebben. Pas in tweede instantie heeft het met economie te maken omdat het de grote technologiebedrijven zijn als Facebook en Twitter die de platformen bieden waarop het vrije debat zo uit de klauwen loopt.

Eerst de analyse. Roovers stelt vast dat de vrijheid van meningsuiting gaat over de verhouding tussen burgers en de overheid. De meningsuiting is vrij als de overheid de burger niet kan verbieden die mening te uiten. Hiermee is (bijvoorbeeld in Nederland) niets mis. De beperkingen die zijn gesteld gaan over de excessen, zoals opruiing en het zaaien van haat.

Het gaat mis, we blijven dicht bij de analyse van Roovers, in de verhouding tussen de burgers onderling. Wie een mening verkondigt in het openbaar loopt dezer dagen een groot risico uitgemaakt te worden voor rotte vis, en wel in aanstootgevende bewoordingen, in grote aantallen, soms uitmondend in bedreigingen. Het gevolg hiervan is dat mensen, deze emmers stront beu, zich terugtrekken uit het publieke debat. De vrije uitwisseling van meningen, evenzeer van belang voor de economie als voor de democratie, dreigt zo te worden gesmoord.

Wat te doen? Roovers vindt het ‘hoog tijd om het vrije debat te heroveren op de economische grootmachten die er nu mee aan de haal zijn gegaan’. Dit is uiteraard een optie: het (door de overheid nader) reguleren van de platformen die de onwelriekende boodschappen verspreiden.

Maar er zijn meer opties. Mijn vermoeden is dat anonimiteit de grondoorzaak is van de verruwing van het publieke debat. Mensen kiezen woorden, gebruiken verwensingen, die ze in het normale verkeer nooit zouden (durven) gebruiken, omdat die sociaal onacceptabel worden gevonden. De anonimiteit schermt de vuilspuiter af van de sociale gevolgen van zijn woorden.

Als dit vermoeden juist is, of in elk geval deels juist, herstelt het opheffen van anonimiteit de sociale controle die het publieke debat een beetje beschaafd houdt. De ‘Hendrik Hooivork’ die Daan Roovers zo moedig anoniem verwensingen toestuurde na een televisieoptreden, zou zich wel matigen als onder dit pseudoniem moest worden vermeld dat het ging om Henk de Vries, Langstraat 8 in Rotteveen, vader van twee bloedjes van kinderen, de wat teruggetrokken collega van de boekhouding. Henk zou namelijk op z’n kop krijgen van zijn vrouw, zijn buren, zijn collega’s (en trouwens ook van z’n moeder). Henk zou zich dit dondersgoed realiseren, dus die hield zijn donkere gedachten voortaan wel weer onder de pet – waar ze horen.

Bij het publieke debat hoort een open vizier, dat lijkt me het principe. En wie zijn vizier dicht wil houden, kan net als altijd in de beslotenheid van zijn huiskamer hardop lelijke dingen zeggen. ‘Nou, nou, Henk’, klinkt het dan vanaf de bank. ‘Denk om de kinderen.’

Heeft het opheffen van anonimiteit geen nadelen? Vast en zeker. Maar het lijkt me wel de hoofdroute voor herstellen van een vruchtbaar publiek debat.

Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek. Reageren? frank@argumentenfabriek.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden