Column Heleen Mees

Op zoek naar een gemeenschappelijke vijand

De val van de Berlijnse Muur werd tien dagen geleden sober herdacht. Zoals correspondent Sterre Lindhout het in deze krant samenvatte: ‘Mensen herdenken vooral de euforie van toen.’ The New York Times noemde de revolutie die zich dertig jaar geleden op 9 november vreedzaam voltrok een ‘ongeluk’. Volgens historicus en columnist Anne Applebaum was de val van de Muur niet voorbestemd, het was eerder een kwestie van incompetentie en toeval. The New York Review of Books en The New Yorker besteedden überhaupt geen aandacht aan het lustrum.

De Amerikaanse president George H. W. Bush voorvoelde de deceptie misschien al toen hij dertig jaar geleden onbewogen reageerde op het feit dat miljoenen mensen waren bevrijd van het juk van het communistisch regime. ‘Ik ben nu eenmaal geen emotioneel type’, verontschuldigde hij zich destijds. Door het wegvallen van de Muur waren de Verenigde Staten hun gemeenschappelijke vijand kwijtgeraakt. Zonder de dreiging van het communisme, was het niet langer nodig voor Republikeinen en Democraten om in het Congres een gemeenschappelijk front te vormen.

Minder dan een jaar na de val van de Muur, pleitte Republikein Newt Gingrich in een memo aan andere Republikeinen voor hardere taal in de politiek. Datzelfde jaar werd de Oostenrijker Jörg Haider, die het ­naziregime roemde, gekozen tot leider van de deelstaat Karinthië. De politieke polarisatie heeft sindsdien zowel in Europa als de VS een grote vlucht genomen. Uit onderzoek van de Universiteit van Californië blijkt overigens dat polarisatie geen recent verschijnsel is. Honderd jaar geleden was de politieke polarisatie in de VS bijna even groot als nu, toen het land de sprong maakte naar de moderniteit. Niet zo verrassend was de polarisatie het geringst tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Dat een gemeenschappelijke vijand leidt tot verbroedering mag blijken uit het feit dat China het enige onderwerp is waarover Democraten en Republikeinen het tegenwoordig een beetje eens zijn. Weliswaar steunen de Democraten niet de all out-handelsoorlog die president Trump is begonnen tegen China. Maar ze zijn wel net als de Republikeinen van mening dat China oneerlijk concurreert door bedrijfsgeheim te stelen en de Chinese renminbi te devalueren en ook een bedreiging vormt voor de nationale veiligheid. Volgens een opiniepeiling uit augustus van onderzoeksbureau Pew Research, heeft 60 procent van de Amerikanen inmiddels een negatieve opvatting over China vergeleken met 48 procent een jaar eerder.

Het is de vraag of China in de toekomst dezelfde positie inneemt als Rusland ooit deed. Het land vormt in ideologisch opzicht geen bedreiging voor de VS en Europa. De Chinese Volksrepubliek heeft zich niet tot een liberale democratie ontwikkeld maar het systeem is kapitalistisch. De grootste zorg van het Chinese leiderschap is de 1,3 miljard Chinezen een fatsoenlijke levensstandaard te garanderen. Het lijkt geen aandrang te hebben de eigen ideologie over de eigen landsgrenzen te exporteren. Dan bedoel ik natuurlijk de landsgrenzen zoals China ze graag ziet, dat wil zeggen inclusief Taiwan, Hongkong en Tibet.

Alleen al vanwege de bevolkingsomvang is China voorbestemd op afzienbare termijn de grootste wereldmacht te worden. Tenzij president Xi Jinping grote fouten maakt, blijft de Chinese economie groeien en passeert ze binnen vijftien jaar de VS als ’s werelds grootste economie, uitgedrukt in nominale wisselkoersen (in lokale prijzen gemeten is China als sinds 2015 de grootste economie).

Maar de dreiging die uitgaat van China is veel subtieler dan de rauwe dreiging die uitging van de voormalige Sovjet-Unie. Weliswaar heeft de opkomst van China een grotere invloed op onze levensstandaard dan de vluchtelingencrisis en de crisis in de Eurozone bij elkaar, maar dat is een abstracter proces dan de opvang van vluchtelingen en het redden van Griekenland. Daarom richt de volkswoede in Europa zich niet tegen China maar tegen migranten, de Europese Unie en de Europese Centrale Bank.

Een uitzending van het achtuurjournaal in de jaren tachtig over de Russen die hun kernwapens op ­Europa richtten omdat hun lanceerraketten de VS niet konden bereiken, heeft een onuitwisbare indruk op mij gemaakt. Zolang de Chinezen geen kernkoppen op het Westen richten is het onwaarschijnlijk dat China tot eenzelfde verbroedering in het Westen leidt als de dreiging van Rusland destijds.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden