ColumnMartin Sommer

Op naar de volgende mislukte oplossing voor het asielvraagstuk

Het zomerreces was op 3 juli een dag onderweg toen de regering een brief over asiel naar de Kamer stuurde. Brieven in het reces, dat betekent opletten, want ze willen kennelijk geen ophef. Deze brief was een reactie op een rapportje van staatsman in ruste Piet Hein Donner, die had onderzocht of het Vluchtelingenverdrag van 1951 nog bij de tijd was. Zo’n onderzoek stond in het regeerakkoord, in verband met het taaie ongerief van hoge aantallen asielzoekers, de kansloze gevallen en de eindeloze procedures.

Donner wond er op zijn Donners geen doekjes om. Het is onzin om de asielproblematiek aan het Vluchtelingenverdrag te wijten. Als Nederland daar morgen uitstapt, verandert er verder niets, aangezien ons land zich via het mensenrechtenverdrag EVRM en Europese wetgeving op allerlei manieren heeft verbonden aan de rechten van asielzoekers. Dat was een domper voor staatssecretaris Broekers-Knol, boven op alle dompers die er al zijn geweest in het heilige voornemen om de asielmigratie in te perken – Lili en Howick, kinderpardon, terugstuurdebacle, dwangsommen, overlastgevende veiligelanders. Geen wonder dat het ministerie liever even wachtte met de brief tot de Kamerleden hun zwembroek hadden ingepakt.

Als Nederland morgen uit het Vluchtelingenverdrag stapt, verandert er verder niets: de zoveelste domper voor staatssecretaris Ankie Broekers-Knol.Beeld ANP

Donners rapport heet Terechte zorg, verkeerd aanknopingspunt. Als asielzoekers klassieke vluchtelingen waren, was er volgens Donner niets loos. Maar meer dan de helft van de mensen die zich bij Ter Apel melden, zijn geen klassieke vluchtelingen. Velen werden eerder elders opgevangen en zijn doorgereisd naar Nederland. Zij zouden volgens de Dublinregel moeten worden teruggestuurd. Velen komen niet in aanmerking omdat ze in het land van herkomst niet worden bedreigd.

Er is een geweldige bureaucratie opgetuigd om vluchtverhalen te toetsen. Dat leidt weer tot enorme vertragingen, waarover Donner cynisch vaststelt dat kansloze aanvragers belang hebben bij een zeer langdurige procedure. Het zoeklicht moet anders gericht, schrijft Donner. Niet asielproblematiek is hier aan de hand, maar de hedendaagse vorm van de trek van het platteland naar de stad, die al heel oud is en niet gaat om leven en dood, maar om het zich verwerven van een beter bestaan.

Open grenzen kunnen niet tegelijk dicht zijn. Piet Hein Donner spreekt van ‘blazen en het meel in de mond houden’.Beeld Jiri Büller

Trek naar de stad, boeiende gedachte, maar het lijkt me kort gezegd een Donner-sofisme. Het is immers geen toeval dat die trek wordt uitgevochten in de arena van het asielrecht. Zoals Donner zelf elders schrijft: migranten nemen geen genoegen met een bestaan in de illegaliteit, vanwege het gebrek aan kansen en aanspraken van zo’n marginaal bestaan. Ze willen gelijkberechtiging, en de toegang daarvoor is de vluchtelingenstatus. Daarover ging bijvoorbeeld het eindeloze getouwtrek om de Armeense kinderen Lili en Howick. Hun eis om hier te kunnen blijven had met veiligheid of persoonlijk gevaar niets van doen. Hoewel de kerken en Defence for Children hiervan een mensenrechtenkwestie maakten, was in werkelijkheid het mensenrecht dat het welvaartsniveau in Nederland domweg hoger is dan in Armenië.

Dit alles neemt de vraag niet weg hoe grootschalige asielmigratie dan wel moet worden aangepakt. Daar is de hardhandige analyticus Donner minder scherp. Hij verwijt degenen die de Europese binnengrenzen willen controleren gemakzucht. De open ruimte van Schengen biedt een geweldig economisch voordeel, dat niet samengaat met een strikte controle om ongewenste vreemdelingen tegen te houden. Open grenzen kunnen niet tegelijk dicht zijn. Donner spreekt van ‘blazen en het meel in de mond houden’, wat hetzelfde wil zeggen als Boris Johnsons favoriete uitdrukking ‘have your cake and eat it’.

Dat is kritiek die hout snijdt, maar zijn eigen oplossing lijdt aan hetzelfde euvel. Donner bepleit stevige controle aan de buitengrens van de Europese Unie, en dat is uiteraard een goed idee. Maar dan wil hij verplichte herverdeling van toegelaten vluchtelingen over de lidstaten, een quotum dus, naar rato van het inwonertal en het bbp. Dit moet voorkomen dat asielzoekers gaan shoppen tot ze een vergunning krijgen in het land dat ze het meest aanstaat – in de praktijk Duitsland, Nederland en Zweden. Statushouders moeten in het hun toegewezen land blijven, dat ook gedurende vijf of tien jaar verantwoordelijk blijft. Dit is ook ruwweg het voorstel dat de Europese Commissie half september gaat doen.

Donners opmerking over blazen met meel in de mond komt op hetzelfde neer als Boris Johnsons favoriete uitdrukking: ‘Have your cake and eat it.’Beeld AFP

Het lijkt me een papieren oplossing die met de werkelijkheid weinig heeft uit te staan. Pays légal, pays réel, zeggen ze in Frankrijk. Midden in de vluchtelingencrisis van 2015 probeerde de Europese Commissie al zo’n verplicht quotastelsel door te duwen. Het resultaat was even treurig als hilarisch, en niet alleen omdat Polen, Tsjechië en Hongarije er niets van wilden weten. De vluchtelingen zelf hadden andere plannen. Litouwen nam braaf zijn quotum asielzoekers op, van wie er een paar maanden later niet één meer in Litouwen was.

Ik herinner me tv-beelden van de Luxemburgse minister Asselborn, die bijna op zijn knieën Syrische vluchtelingen smeekte om het vliegtuig naar Luxemburg te nemen. Ze wilden maar naar één bestemming: Duitsland. Hij kreeg zijn vliegtuig niet vol. Ook nu staan voor vluchtelingen die zijn toebedeeld aan Portugal of Bulgarije de binnengrenzen open. Het idee dat ze daar blijven en tevreden zijn met al het moois dat Bulgarije biedt, in de wetenschap dat in Duitsland of hier de gebraden kippen aan de boom hangen: het is blazen en het meel in de mond houden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden