Opinie

Oost-Europa wil er geen minderheden bij

Waar de West-Europese landen in de recente geschiedenis immigratielanden waren en pluriformer werden, waren de Oost-Europese landen emigratielanden die etnisch homogener werden. Dit verschil breekt de EU op in de vluchtelingencrisis.

De val van de Muur in 1989, Berlijn. Beeld reuters

In 1989 verdwenen uit Europa grote hoeveelheden hekken, prikkeldraad, wachttorens en een Muur - samen bekend als het IJzeren Gordijn. In de jaren erna lieten de Oost-Europese landen 'de wereld binnen'. Na decennia van isolatie was het enthousiasme groot voor alles wat van buiten kwam.

Een kwart eeuw later komen dezelfde Oost-Europese landen in het nieuws vanwege wantrouwen tegen de buitenwereld - hekken die worden opgetrokken op plekken waar ze in 1989 werden verwijderd. Hongarije, Tsjechië, Slowakije en Roemenië stemden tegen het verdelen van vluchtelingen over de Europese Unie. Het nationaal-conservatieve gezelschap dat sinds november aan de macht is in Polen had dat ook gedaan.

De geschiedenis zit vol paradoxen. Het land dat ruim een kwart eeuw terug als eerste zijn grenzen opende, Hongarije, is tegenwoordig het land dat vluchtelingen weert met tonnen prikkeldraad. De Hongaarse premier Victor Orbán mag onwetende westerlingen graag uitleggen dat zijn volk in de 16de eeuw nare ervaringen heeft opgedaan met de islam van de toenmalige Turkse bezetter. De Slowaakse premier Robert Fico vreest dat Syriërs meteen hoge minaretten gaan optrekken in Bratislava. Het patent op islamofobie hebben deze premiers niet. Je kunt veilig constateren dat de meeste Oost-Europeanen over de islam weinig anders denken dan de meeste West-Europeanen, namelijk negatief. Dat het 500 jaar oude ervaringen met deze religie zijn die in de vluchtelingencrisis een kloof slaan tussen Oost en West, is twijfelachtig.

Weerzin

Oost-Europese politici van de diplomatiekere soort hebben aangevoerd dat hun landen vluchtelingen weinig te bieden hebben - werk noch sociale voorzieningen - en dat vluchtelingen zélf liever naar Zweden gaan. Dat is een waarheid als een koe. Een reden voor het weren van vluchtelingen is het niet. Brussel zou immers graag fondsen vrijmaken voor landen die vluchtelingen willen opnemen.

Een verklaring van een andere orde is dat er in Oost-Europa geen weerzin bestaat tegen vluchtelingen maar tegen 'Brusselse dictaten'. Deze landen werden in de periode 1944-1948 door Stalin ingelijfd en slikten tot 1989 Moskouse dictaten. Een amper herwonnen soevereiniteit geven ze niet zomaar prijs. In de vluchtelingencrisis, luidt de argumentatie, is Hitler voor West-Europa het referentiekader en Stalin voor Oost-Europa. Een tegenargument is dat de EU geen Sovjet-imperium is. De Oost-Europese landen werden door Stalin geannexeerd, ze strééfden naar EU-lidmaatschap. Je kunt daaraan toevoegen dat weerzin tegen Brusselse besluiten ook in West-Europa voorkomt.

De volgende uitspraak van de Slowaakse premier Fico zou een West-Europese collega echter niet een-tweedrie doen: 'Slowakije werd gebouwd voor de Slowaken en niet voor minderheden.' Het is onwaarschijnlijk dat de Hongaarse premier Orbán collega Fico met die woorden heeft gefeliciteerd. Als het gaat om het weren van Syrische vluchtelingen zitten deze premiers op één lijn, als gaat om de behandeling van de Hongaarse minderheid in Slowakije (8,5 procent) niet. Uit de mond van een politicus van de Slowaakse Nationale Partij (SNS) vloeide de retorische vraag: hoe kunnen we nu Syriërs gaan opnemen als we nog zoveel problemen met Hongaren en Roma hebben?

Beeld ANP

Eenheid

Het verschil tussen West- en Oost-Europa dat zich in de vluchtelingencrisis doet gelden, is dat in de aard van de natiestaat, 'inclusief' in West-Europa, 'exclusief' in Oost-Europa. In westelijk Europa ging staatsvorming aan natievorming vooraf: er waren eerst staatsgrenzen voor degenen daarbinnen tot 'een eenheid' werden gesmeed. In oostelijk Europa werden volkeren éérst naties voordat ze eigen staten bemachtigden. Veel van de huidige Oost-Europese natiestaten of hun voorgangers werden nog geen eeuw geleden 'gekerfd' uit het in de Eerste Wereldoorlog bezweken Habsburgse Rijk. Dat imperium was een multi-etnische lappendeken. Bijna overal woonden volkeren door elkaar, bijna overal schoot nationalisme in de 19de eeuw wortel, bijna overal gingen verschillende naties dezelfde gebieden claimen.

Het onherroepelijke gevolg was dat de nieuwe Oost-Europese natiestaten die de geallieerden in 1918 en 1919 in Versailles uittekenden grote hoeveelheden minderheden binnen hun grenzen hadden. In het nieuwe Tsjechoslowakije was een kwart van de bevolking Duits, in de Tweede Poolse Republiek was 10 procent Joods, in het sterk vergrote Roemenië (România Mare) bijna 10 procent Hongaars. In alle drie de landen vormden etnische minderheden bij elkaar eenderde van de bevolking. Die minderheden werden door de krappe etnische meerderheden gezien als bedreiging voor hún staat, en vielen ten prooi aan discriminerende overheidsmaatregelen.

De Tweede Wereldoorlog maakte goeddeels een einde aan de aanwezigheid van Joden en Duitsers in Oost-Europa. Miljoenen Oost-Europese Joden kwamen om in de Holocaust, overlevenden emigreerden in de eerste decennia van het communisme. Miljoenen Duitsers werden in de periode 1944-1950 verdreven. De naoorlogse Oost-Europese staten - op last van Stalin omgevormd tot Volksrepublieken - waren etnisch homogener dan hun voorgangers uit het interbellum. Etnisch homogéén waren zij nog steeds niet: overal bleven kleine hoeveelheden nationale minderheden achter. Vrijwel overal woonden ook veel Roma, de minderheid die nergens anders over een eigen staat beschikte.

Beeld ANP

Antisemitisch

In de Oost-Europese Volksrepublieken werden inwoners op papier kameraden, maar in de praktijk niet. Om 'het volk' te paaien, gingen de verachte communistische regimes vaak over tot verkapt nationalisme, wat in de late jaren zestig resulteerde in een antisemitische (officieel: antizionistische) campagne in Polen, en in verkapte anti-Hongaarse campagnes in Roemenië en Tsjechoslowakije. Onder de vele Oost-Europeanen die hun landen in de communistische tijd verlieten, waren leden van etnische minderheden bovengemiddeld vertegenwoordigd.

De Oost-Europese landen liepen in de communistisch tijd langzaam leeg, terwijl ze etnisch homogener werden - 'provincialer', was een ander woord daarvoor. Die ontwikkeling stond haaks op die van West-Europa in dezelfde periode. De landen daar waren immigratielanden die pluriformer werden.

De val van het communisme fungeerde niet als waterscheiding in deze geschiedenis. Na 1989 werden latente spanningen tussen etnische meerderheden en achtergebleven minderheden manifest. Nieuwe nationalistische partijen in Slowakije en Roemenië bezigden een discours dat expliciet tegen de Hongaarse en Roma-minderheden was gericht, bij Hongaarse equivalenten werden Roemenen, Slowaken en Roma gehekeld. In dezelfde periode begon een nieu-we emigratiegolf onder hoogopgeleiden die uitgroeide tot een braindrain.

Hoogopgeleiden

De EU-toetreding van Oost-Europe-se landen in respectievelijk 2004 en 2007 - en de lange voorbereiding die eraan vooraf ging - heeft beide negatieve ontwikkelingen sterk weten te keren. Dankzij een aanzienlijke welvaartsstijging is de uittocht van hoogopgeleiden het afgelopen decennium afgenomen. De positie van etnische minderheden is door toedoen van Brussel sterk verbeterd, etnische spanningen zijn gering in vergelijking met twintig jaar geleden.

Een eeuw geschiedenis uitwissen kan niemand. Wie 20 duizend Syrische vluchtelingen opneemt, die creëert en passant een nieuwe etnische minderheid. De Slowaakse premier Fico zei: 'Zolang ik premier ben, wordt er geen vluchtelingenquotum op Slowaaks grondgebied geïmplementeerd'. Dat hele Slowaakse grondgebied lag een eeuw geleden nog in de Donau-monarchie, er woonden meer dan twintig verchillende etnische groepen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden