ColumnMartin Sommer

Ook onder Charles Michel blijft Europa een geopolitieke dwerg

Elke maand is er wel een deskundige die alarm slaat. Europa moet zijn lot in eigen hand nemen, anders doen anderen dat. Chinezen lachen ons uit, Russen nemen een loopje met ons, Trump doet aan verdeel en heers. Vorige week zaterdag was de beurt aan oud-minister Jaap de Hoop Scheffer. De geopolitieke vakantie is voorbij, zei hij. We moeten als één Europa een vuist maken in een woelige wereld.

De geopolitieke vakantie is voorbij, zei Jaap de Hoop Scheffer.Beeld Martijn Beekman

Natuurlijk heeft De Hoop Scheffer gelijk. Tegelijkertijd moet je vaststellen dat heel vaak roepen dat het zo niet verder kan, nog geen bruikbare politiek oplevert. Van de week gaf de nieuwe voorzitter van de Europese Raad, Charles Michel, zijn visitekaartje af. Hij wil dat Europa in de Libische crisis een rol gaat spelen. Michel reist hoofdsteden af, gaat op de foto met staatslieden, krijgsheren en vlaggen. Het ziet er reuze actief uit, al was die crisis al een flinke tijd gaande voordat de EU op het idee kwam dat dit zich op onze drempel voltrekt.

Libië is een goede casus, met een voortzeurende burgeroorlog tussen twee krijgsheren. De een heeft het land grotendeels in handen, behalve de hoofdstad Tripoli. Hij wordt gesteund door Moskou en er lopen huursoldaten rond op kosten van Poetin – die uiteraard onkent. De ander heeft de hoofdstad, de zegen van de VN en de militaire hulp van Turkije. Arabische staten bemoeien zich ermee, er zijn ook Soedanese en Tsjadische troepen actief, kortom chaos, in de Europese achtertuin.

Van de week gaf de nieuwe voorzitter van de Europese Raad, Charles Michel, zijn visitekaartje af.Beeld EPA

De Europese belangen zijn evident. Allerlei varianten van Al Qaida steken de kop op, plus een onbeheerst Afrikaans migratieprobleem. Is er een Europese Libië-politiek? Frankrijk steunt de ene krijgsheer, in verband met onuitgesproken Total-belangen. Italië steunt de andere, vanwege Italiaanse inmenging die teruggaat tot vóór Mussolini. Duitsland onderhoudt met de VN een zogeheten ‘proces van Berlijn’ dat nog geen ‘vredesproces’ mag heten. Europa als gezamenlijke onderneming is tot dusver afwezig. Een aanfluiting.

Cynisch? Luister naar deskundigen. Kristina Kausch van het German Marshall Fund: ‘De Europeanen kijken toe, terwijl ze iets prevelen over internationaal recht. Niet de meest veelbelovende politiek als je invloed wilt hebben.’ Claudia Gazzini, International Crisis Group: ‘EU-lidstaten opereerden in Libië onafhankelijk van elkaar. Nu is er wel coördinatie maar er zijn geen machtsmiddelen.’ Der Spiegel: ‘Weer een buiklanding van Europa. Maar wij blijven rotsvast geloven in crisisdiplomatie zonder militaire optie.’

Rusland en Turkije onderhandelden in Moskou (!) met de krijgsheren over een staakt-het-vuren. Onderwijl schepte Charles Michel op over de invloed die Europa kan uitoefenen, met handelsverdragen, ontwikkelingshulp en wederopbouw. Dat is de beroemde Europese ‘soft power’ die ouderwetse machtspolitiek overbodig zou moeten maken. We weten intussen ruimschoots dat het niet waar is. In Iran verschuilt Europa het gebrek aan invloed achter de onmetelijke slechtheid van Trump, die met zijn aanslag op generaal Soleimani het kernwapenverdrag met Iran de nek om zou hebben gedraaid. Maar met Libië bemoeit Trump zich nauwelijks, zodat Europa helemaal zelf kan laten zien wat het waard is.

Libië bewijst eens te meer dat de Europese Unie een statenbond is, van landen met nationale geschiedenissen, nationale belangen en nationale gevoelens. Europa is een zeer succesvol handelsblok, met geduldig uitgewerkte regels om alle deelnemers aan een gelijk speelveld te helpen. Maar dat geeft geen antwoord op de ultieme politieke vraag wie de macht heeft om als het moet op de rode knop te drukken. Onder eurocraten is de gedachte populair dat Europa langzaamaan aan machtsdenken wint. Na de ervaring met de eurocrisis en de vluchtelingencrisis, toen onder grote druk uitzonderlijke besluiten werden genomen, zou een nieuw Europa stukje bij beetje gestalte krijgen. Er zou vanuit het Brusselse centrum metterdaad geregeerd gaan worden.

In Iran verschuilt Europa het gebrek aan invloed achter de onmetelijke slechtheid van Trump.Beeld EPA

Met China, Trump en Poetin in het achterhoofd zou je willen dat het waar was. De toch overzichtelijke Libische crisis toont het tegendeel aan. Er is geen Europees fregat dat opstoomt om de koppen van de krijgsheren tegen elkaar te slaan. Deze week had de commissie buitenland van de Tweede Kamer een ‘gesprek’ met de gezant Midden-Oosten van de EU, een Nederlandse mevrouw Terstal. Ik veronderstelde dat het gesprek over de toestand in Iran zou gaan of anders wel over Libië. Misgegokt, ze bespraken de grijsgedraaide plaat Israël en de Palestijnen. Mijn slechte gedachte was dat er dringender zaken aan de orde zijn nu.

Al snel bleek dat gezant en Kamerleden het met elkaar goed getroffen hadden. Hoe staat Nederland erop bij Israël en de Palestijnen, vroeg Sjoerd Sjoerdsma (D66). Was zijn indruk juist dat Nederland een belangrijk ‘speler’ was, aangezien al die andere ‘spelers’ partijdig zijn en wij niet? Ja, die indruk kon de gezant bevestigen. De zelfvoldaanheid woog ruimschoots op tegen het gebrek aan tastbaar resultaat. The Netherlands, always right, seldom relevant, sprak ooit een ambassadeur. Geen vuile handen, en onze moraal is de beste.

Nederland in het klein, is de Europese Unie in het groot. Wij moeten ‘onze waarden’ meer over het voetlicht brengen, zei EU-president Charles Michel tegen de internetkrant Politico. Een uitmuntend idee. Maar zonder stok om die waarden kracht bij te zetten, wordt de toekomst van Libië bekokstoofd in Moskou of Ankara, en niet in Brussel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden