COMMENTAARSander van Walsum

Ook het behoud van de open, pluriforme samenleving is een collectieve opgave

Er is veel minder dan een oorlog nodig om oude complottheorieën te reanimeren.

Gasten van café Marcella volgen de persconferentie over de nieuwe coronamaatregelen.Beeld ANP

Heel af en toe suggereert een bewindspersoon nog dat we corona er ‘samen’ onder krijgen. Maar onderhand klinkt dit als een echo uit een ver verleden: de tijd waarin Nederlanders nog eensgezind voor het zorgpersoneel applaudisseerden en zich – binnen de grenzen van wat zij zelf nog redelijk achtten – voegden naar de richtlijnen van een overheid die zo transparant mogelijk wilde zijn. In de veronderstelling verkerend dat het binnen een half jaar allemaal wel weer voorbij zou zijn.

Je zou bijna terugverlangen naar die tijd. Het coronaseizoen zal vier jaargetijden beslaan, weten we nu. En ons leven zal er nog jaren door zijn ontregeld. Ook dat weten we nu. Tegen die achtergrond is corona niet alleen een gezamenlijk probleem of een gezamenlijke uitdaging meer, maar ook een bron van onenigheid en chagrijn. Ze lijkt de ontvankelijkheid van Nederlanders voor desinformatie en complottheorieën aanmerkelijk te hebben vergroot. Waren verhalen over graancirkels, chipimplantaten en pedofielennetwerken dit voorjaar nog rariteiten, nu zijn ze bijproducten van een coronacrisis die maar niet voorbij lijkt te gaan. En het vervelende van complottheorieën is dat ze voor veel aanhangers waarheden zijn die ze niet aan andere inzichten wensen te toetsen.

Complottheorieën geven uitdrukking aan menselijke oerangsten: dat de werkelijkheid een creatie is van duistere machten. Dat de vijand onder ons is. Dat regeringen niet het algemeen belang dienen, maar de belangen van heimelijke opdrachtgevers. In veel complottheorieën moeten minderheden – Joden in het bijzonder – het ontgelden. Het zijn vaak variaties op De Protocollen van de Wijzen van Zion: het fictieve verslag uit 1897 van een in Basel belegde vergadering over de vestiging van een Joodse wereldheerschappij.

In tijden van crisis en ontbinding kunnen complottheorieën voorzien in de menselijke behoefte aan duidelijkheid. Ze geven een (misleidend) antwoord op de vraag wie verantwoordelijk kunnen worden gesteld voor de ellende van het moment. In het ‘rampjaar’ 1672 waren dat in Nederland de gebroeders Johan en Cornelis de Witt, die bij de Haagse Gevangenpoort door een woedende menigte werden gelyncht. In 1918 waren dat, in het verslagen Duitsland, de revolutionairen die de eigen soldaten in de rug, met de spreekwoordelijke dolkstoot, zouden hebben aangevallen. Complottheorieën waren iets van vroeger. In dit deel van de wereld meenden we ze, na een lange periode van vrede en welvaart, te zijn ontgroeid.

Dat is een illusie, kan na dik een half jaar coronacrisis worden vastgesteld. Niet alleen is er beduidend minder dan een oorlog voor nodig om oude wanen te reanimeren, die wanen worden ook nog eens verspreid en vermenigvuldigd in de onbegrensde digitale ruimte. In die ruimte ontbreken ook de grenzen tussen informatie en desinformatie. Nieuwsconsumenten kunnen er hun eigen werkelijkheid creëren. En daaraan zijn velen dermate gehecht dat zij politici, ‘gevestigde media’, boa’s – representanten van de orde die zij verwerpen – verdacht maken, bedreigen en fysiek belagen. Met deze vormen van intimidatie laat Nederland andere EU-landen ver achter zich.

Zoals Lange Frans deze week heeft ondervonden, maken techbedrijven schoorvoetend een begin met de begrenzing van de vrijheid die gebruikers van sociale media menen te genieten. Wellicht ervaren complotdenkers deze ingrepen als een bevestiging van hun gelijk. Maar ze zouden er ook een aansporing tot zelfonderzoek in kunnen zien. Vrijheid van meningsuiting is een groot goed, maar de geschiedenis leert dat de samenleving kan worden ontwricht als het wantrouwen continu wordt aangewakkerd. Niet alleen de bestrijding van het virus is een collectieve opgave, ook het behoud van de open, pluriforme samenleving.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden