ColumnMartin Sommer

Ook als het om corona gaat, zijn wij niet langer het uitverkoren volk

Macht, sprak de grote socioloog Max Weber, is het spiegelbeeld van gehoorzaamheid. Wie macht heeft, wordt gehoorzaamd. Onmacht betekent ongehoorzaamheid. Nu de tweede golf van corona is losgebarsten, slaat de bestuurlijke onmacht je tegemoet. Tijdens de eerste golf was er paniek om het onbekende en angst dat de ic’s zouden worden overspoeld. Voor bestuurders is de tweede golf erger, want ze hebben er geen verhaal meer bij.

Dat maak ik op uit het onderhoudende boekje Stilte op het Binnenhof, geschreven door twee Haagse journalisten van radiozender BNR, Laurens Boven en Sophie van Leeuwen. Zij hielden een logboek bij van een dik halfjaar politiek in coronatijd. Vooral over bestuurlijke zeden en ideeën heb ik veel geleerd. 

De eerste golf werd uiteraard bestreden in de ziekenhuizen. Maar ook in Haagse kantoren, en dan vooral op de zevende verdieping van de Justitietoren waar normaliter de terreurbestrijders van de NCTV domicilie houden. Daar krioelde het nu van de gedragskundigen en communicatie-experts, die de coronabestrijding in het hart en het hoofd van de burgerij ter hand hadden genomen.

Het was allemaal heel wetenschappelijk, een geoliede machine van gedragsbeïnvloeding. Meer dan ik besefte, werd hier gedokterd aan de teksten die premier Rutte tijdens zijn persconferenties uitsprak. De premier zou vaak ‘samen’ zeggen. Alleen samen kunnen we corona verslaan. Hij moest zijn praatjes steeds met een compliment beginnen. Goed bezig met zijn zeventien miljoenen! Positief praten, niet negatief. Dus ‘blijf thuis’, in plaats van ‘ga niet naar buiten’.

Premier Mark Rutte zou op zijn persconferenties over de aanpak van corona vaak ‘samen’ zeggen. Hij moest niet beleren.Beeld BSR Agency

Hij moest niet beleren, want we zijn een volwassen volk. Het idee hierachter heet nudging en is afkomstig uit Amerika. Het publiek krijgt ongemerkt duwtjes in de juiste richting. Het standaardvoorbeeld van nudging is het urinoir met de ingebakken vlieg. Het schijnt dat mannen op de vlieg en niet naast de pot mikken. In de peilingen en in de pers was de strategie in elk geval effectief. Volgens het AD was Rutte opgestaan ‘als hoeder van de natie’, met als gereedschap ‘verbinding’.

Nudging is bij uitstek een onpolitieke strategie. Geen strijd of verdeeldheid, we weten wat de juiste koers is. Anderhalve meter, handen wassen, thuiswerken. Nederland doet het goed, ga zo door! Het paste wonderwel bij ons zelfbeeld van uitverkoren volk. Nederland heeft de beste voetballers en de beste wielrenners. We hebben de beste gezondheidszorg en we hebben het beste volk. Minister Hugo de Jonge laat zich ergens ontvallen dat Nederland niet ‘de stoere mannenpraat’ nodig heeft van de Fransen met hun verboden. Daar komt meer dan een mespuntje zelfgenoegzaamheid bij. Even verderop zegt De Jonge dat Nederlanders ogenschijnlijk eigenwijs zijn, ‘maar toch buitengewoon goed luisteren naar de preken van dominee Rutte en dominee De Jonge.’ Hier is geen noodtoestand nodig, want ‘dat is niet Nederland’.

Volgens minister Hugo de Jonge heeft Nederland niet ‘de stoere mannenpraat’ nodig van de Fransen met hun verboden.Beeld ANP

Zo dachten de experts van de gemoedstoestand er ook over. Niet dwingen maar communiceren. Eind juni was het klaar, corona overwonnen, en werd het team ontbonden. De RIVM-peiling toonde nog steeds een huizenhoog vertrouwen in het kabinet. Tot in de zomer het virus terugsloeg. Weliswaar liggen er nog altijd niet heel veel mensen in het ziekenhuis, maar het bestuurlijke kompas gaf geen richting meer. Ineens was de positieve boodschap een riskante. Wat als de feiten tegenwerken? Wat als de bevolking naast de pot piest, in plaats van op de vlieg?

Hier houdt het boekje op. Op de laatste bladzij staat dat Rutte bezig is de regie kwijt te raken. Op 12 augustus zegt hij ‘dat het voorkomen van een tweede lockdown een verantwoordelijkheid is van ons allemaal’. Dat klonk al minder ferm. Sindsdien is het zelfvertrouwen ingezakt. De Tour de France werd niet gewonnen en we zijn geen coronagidsland meer. Het CBS maakte donderdag bekend dat Nederland in het tweede kwartaal tienduizend coronadoden telde, dat is als je de bevolkingsomvang in aanmerking neemt niet veel beter dan Frankrijk of zelfs Italië.

In de laatste RIVM-peiling van 7 september zie je het vertrouwen in de regering teruglopen. Het verbindingsgereedschap van Rutte is bot aan het worden. Veelzeggend was dat de premier uitviel met ‘gewoon je bek houden’ tegen de onwillige Feyenoord-aanhang. Het was pure onmacht, want voor de duim omhoog en ‘goed bezig met zijn allen!’ is niets in de plaats gekomen.

Onze gezondheidszorg staat helemaal aan de top, probeerde de premier woensdag nog in de Kamer. Maar iedereen kent de verhalen van vrienden, familieleden of bekenden die zich wilden laten testen. De eerste moest van Den Haag naar Goes, de tweede naar Harderwijk, de derde naar Nootdorp. Dan een halve week wachten op het resultaat. Minister de Jonge blijkt totaal geen greep te hebben op de laboratoria, en ook al niet op de GGD. En het ontbreekt aan een boodschap voor de natie, aan een narratief, zoals het in communicatie-lingo heet.

Mogelijk heeft Van Dissel met zijn technocratische zelfvertrouwen zijn langste tijd gehad.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Wat er momenteel op de zevende verdieping bij Justitie gebeurt, weet ik niet. De toenemende irritatie onder de bevolking zal ze niet ontgaan. Mogelijk heeft Van Dissel met zijn schokbestendige technocratische zelfvertrouwen zijn langste tijd gehad. We gaan tegen zijn zin mondkapjes dragen, ‘zodra je geen blauwe lucht boven je kunt zien’, aldus Rutte, die ook deze bocht weer met de souplesse van Max Verstappen nam. De nationale nederlaag is er niet minder om. We zijn niet bijzonder meer, maar een land als alle andere.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden