OpinieWie denk je wel dat je bent

Onzin over ‘mooie en gewone’ vrouwen op NPO 1

De wetenschap wordt geen dienst bewezen met NTR-programma ‘Wie denk je wel dat je bent’ van Urgert en Van Deudekom, meent Didi van Trijp.

Een boekenrol met daarop het werk van humaniste Anna Maria van Schurman, die in 1636 als vrouw college volgde terwijl ze met een gordijn gescheiden werd van de mannelijke studenten.Beeld Aurélie Geurts

Zondag werden op NPO 1 in één klap zowel vrouwen als de wetenschap belachelijk gemaakt. In het NTR-programma Wie denk je wel dat je bent werden ‘wetenschappelijke, maar vaak ook hilarische experimenten’ gedaan. Zo werd de vraag gesteld ‘Vinden mannen vrouwen knapper na vijf wodka’s?’, en: ‘Zijn mooie vrouwen nog wel geïnteresseerd in andere mensen?’ Het seksistische karakter van deze ‘experimenten’ is uitgebreid en zeer terecht bekritiseerd, bijvoorbeeld door het mediakritische Instagram-account @zeikschrift en de Glamour. Maar ook de wetenschap werd met deze aflevering geen dienst bewezen.

Dit bericht bekijken op Instagram

Een foto die is geplaatst door null (@zeikschrift) op

De slordige methodes zijn niet zozeer het probleem. Ik snap het, het is tv. De problemen liggen op een dieper niveau. Het begint al bij de vraagstelling. De bedenkers en presentatoren van het programma, Rob Urgert en Joep van Deudekom, doen alsof het volstrekt evident is dat er mooie en ‘gewone’ vrouwen bestaan (of, zoals de makers tegen die laatste schertsen: ‘Tja, hoe moeten we jullie nou noemen?’). Ook pretenderen ze dat schoonheid ‘echt objectief’ meetbaar is – iets dat ze overigens alleen aan mannen overlaten.

Kritische reflectie

Het programma laat de kans liggen om te laten zien hoe wetenschap in de praktijk werkt. Onderzoekers proberen zich bewust te zijn van het gegeven dat concepten en definities niet altijd neutraal zijn, maar door mensen bedacht en aan interpretatie onderhevig. Deze kritische reflectie is de gangmaker van onderzoek, zowel in de natuur- als de geesteswetenschappen. Als je dat nu op tv toont, laat je zien dat wetenschap niet in makkelijke aannames vervalt, maar stereotyperingen juist continu bevraagt. Het programma beoogt dat laatste te doen, maar blijft zelf in simplistisch denken hangen.

Ze hadden ook het diepere probleem kunnen aansnijden. Namelijk, dat gender en wetenschap onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. In deze aflevering zijn de ‘experts’ uitsluitend mannen: Joep en Rob trekken af en toe een witte labjas aan en voeren onderzoek uit, professor Ap Dijksterhuis geeft duiding vanuit een comfortabele stoel, en een groep al dan niet dronken mannen becijfert op een klembord de knapheid van vrouwen. De vrouwen figureren alleen als onderzoeksobjecten.

Dit is gelukkig verre van representatief voor de veel diversere wetenschapspraktijk. Vrouwen doen al eeuwenlang onderzoek, al worden hun bijdragen historisch gezien vaak vergeten en verwaarloosd. Humaniste Anna Maria van Schurman volgde in 1636 college aan de vers opgerichte Universiteit Utrecht, maar wel vanachter een gordijn zodat de mannelijke studenten haar niet konden zien. Ook op andere manieren zijn vrouwen aan het zicht onttrokken. De experimenten van de Chinees-Amerikaanse natuurkundige Chien-Shiung Wu leidden tot baanbrekende inzichten in de kwantummechanica, maar de Nobelprijs voor de ontdekkingen ging in 1957 naar haar mannelijke collega’s.

Witte man met labjas en veiligheidsbril

Die onzichtbaarheid lijkt inmiddels steeds meer verleden tijd te worden. Met hashtags als #ILookLikeaProfessor laten twitterende onderzoekers wereldwijd zien dat een professor lang niet altijd man is, wit, of een labjas en veiligheidsbril draagt. De Universiteit Leiden vulde haar Senaatszaal onlangs aan met portretten van vrouwelijke hoogleraren. Toch houdt nota bene de publieke omroep het achterhaalde, mannelijke beeld van de wetenschap in stand. Dat is kwalijk, omdat vrouwelijke rolmodellen meisjes kunnen inspireren zelf een carrière in de wetenschap na te volgen.

Wetenschap is trial and error. Deze aflevering was echter vooral veel error. Het is te hopen dat de programmamakers, en de omroep in het algemeen, hier nu lering uit trekken. Bijvoorbeeld door in een volgende aflevering deze problemen expliciet te maken en te reflecteren op de gemaakte fouten, zoals het de wetenschap betaamt.

Hoewel de makers van het programma hopen dat de deelnemers uiteindelijk ‘meer inzicht krijgen in elkaar, en misschien ook wel in zichzelf’, is het enige dat ze onomstotelijk aantonen dat juist zíj wat inzicht in zichzelf – en in de wetenschap – zouden kunnen gebruiken.

Didi van Trijp promoveert in de wetenschapsgeschiedenis aan de Universiteit Leiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden