Opinie

Onze vrijheden worden in rap tempo uitgehold

In heel Europa staan burgerlijke vrijheden de laatste jaren steeds meer onder druk, stelt politiek socioloog Matthijs Rooduijn. Het zijn volgens hem juist de Europese middenpartijen die hiervoor verantwoordelijk zijn.

Een antiterreuroperatie in het Belgische Molenbeek. Beeld epa

In een vrijdag verschenen rapport schrijft mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch (HRW) dat overheid en politie in België hun boekje te buiten gaan in de strijd tegen terrorisme. Na de aanslagen in Parijs (2015) en Brussel (2016) is een flink pakket aan nieuwe antiterreurwetten voorgesteld waarvan sommige de mensenrechten in het gedrang brengen. Bovendien, zo stelt de mensenrechtenorganisatie, is er ook sprake van buitensporig politiegeweld in de strijd tegen terreur.

Deze ontwikkeling staat niet op zichzelf. In heel Europa staan burgerlijke vrijheden de laatste jaren steeds meer onder druk. Hoewel Europa nog steeds één van de meest vooraanstaande bakens van vrijheid in de wereld is, worden verschillende vormen van vrijheid in rap tempo uitgehold. Volgens radicaal-rechtse populisten komt dit door toegenomen immigratie en Europese eenwording. Volgens anderen komt het juist door de radicaal-rechtse populisten zélf, omdat ze met hun giftige retoriek de democratische rechtsstaat een slechte dienst bewijzen.

Het daadwerkelijke gevaar komt echter uit een heel andere hoek. Het zijn de Europese middenpartijen - de partijen van wie we juist zouden mogen verwachten dat ze onze vrijheden met man en macht verdedigen - die verantwoordelijk zijn voor de steeds verdergaande erosie ervan.

Laat me vier verschillende vormen van vrijheid noemen die in toenemende mate onder druk staan - allemaal door toedoen van Europese middenpartijen.

Burgerrechten opzijschuiven

Om te beginnen is er de vrijheid om niet lastiggevallen te worden door een bemoeizuchtige staat. Het HRW-rapport laat zien dat een toenemend aantal burgers de dupe is van overheden die burgerrechten opzijschuiven. Dit is ook het geval in Frankrijk. Sinds de aanslagen in Parijs geldt in heel het land de noodtoestand, waardoor de politie veel meer bevoegdheden heeft dan gebruikelijk. Uit onderzoek van Amnesty International is gebleken dat bij het doen van huiszoekingen ook in Frankrijk regelmatig buitensporig geweld wordt gebruikt. Zowel in Frankrijk als België zijn middenpartijen verantwoordelijk voor deze ontwikkelingen.

Bovendien schuiven overheden burgerrechten niet alleen opzij als er sprake is van een noodtoestand. Op dit moment ligt een nieuw wetsvoorstel bij de Raad van State, dat de inlichtingen- en veiligheidsdiensten AIVD en MIVD de bevoegdheid geeft een flinke inbreuk te maken op de privacy van onschuldige burgers. Het door minister Ronald Plasterk van Binnenlandse Zaken (PvdA) opgestelde voorstel geeft de AIVD en de MIVD de mogelijkheid om, met toestemming van de minister, burgers in de gaten te houden zonder dat ze ergens van worden verdacht. De gegevens mogen drie jaar worden bewaard en bovendien worden uitgewisseld met buitenlandse geheime diensten.

Beperken godsdienstvrijheid

Ten tweede is er de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging. De vrijheid een godsdienst te belijden is vastgelegd in talloze verdragen. In een liberale democratie is het van essentieel belang dat burgers vrij zijn om hun eigen opvattingen en levensvisies te ontwikkelen en te uiten, zolang ze anderen daar geen schade mee berokkenen. Het beperken daarvan zou in iedere zichzelf respecterende rechtsstaat onacceptabel moeten zijn. Toch is dit precies wat er in steeds meer landen, onder toeziend oog van liberaal-democratische middenpartijen, dreigt te gebeuren.

Neem de discussie over het boerkiniverbod in Frankrijk. Hoewel de Franse Raad van State heeft bepaald dat een verbod in strijd met de grondwet is, leggen veel politici uit het politieke midden zich daar niet bij neer.

Ondrukte media en onafhankelijke rechtspraak

Een derde reden om bezorgd te zijn over de staat van de vrijheid in Europa is dat in steeds meer landen de persvrijheid en de onafhankelijke rechtspraak onder druk staan. Om te voorkomen dat machthebbers te veel bevoegdheden naar zich toetrekken en zich ontwikkelen tot meedogenloze autocraten, is het van essentieel belang dat zij gecontroleerd worden door vrije media en onafhankelijke rechters. In een aantal Oost-Europese landen staan deze vrijheden echter steeds meer onder druk.

Zo vindt de huidige premier van Hongarije, Viktor Orbán, dat liberale democratieën hun beste tijd gehad hebben. Hij wil zijn land daarom omsmeden tot een 'illiberale democratie' en is goed op weg zijn doel te bereiken. Met ongeveer tweederde van de parlementszetels heeft hij een controversiële nieuwe grondwet ingevoerd, politieke geestverwanten op cruciale posities benoemd, de mediavrijheid aan banden gelegd en de macht van het constitutionele hof beperkt.

Veranderende democratieopvattingen

Een vierde reden om bezorgd te zijn heeft te maken met veranderende democratieopvattingen. Referenda kunnen zeer nuttige aanvullingen vormen op ons systeem van representatieve democratie. Maar mede onder invloed van middenpartijen die steeds vaker alles-of-niets-referenda initiëren (denk aan bijvoorbeeld de Britse oud-premier David Cameron of de Italiaanse premier Matteo Renzi) lijkt de communis opinio tegenwoordig te zijn dat de uitslag van een volksraadpleging kritiekloos navolging dient te vinden. Als een meerderheid patat wil eten, dan eten we patat! De wil van de meerderheid van de bevolking wordt zo steeds vaker tot hét fundamentele uitgangspunt van politieke besluitvorming gebombardeerd.

Dit is een simplistische en zelfs gevaarlijke opvatting van democratie. Veel liberale denkers hebben altijd met argusogen naar referenda en andere middelen van directe democratie gekeken. De reden is dat bij referenda altijd het gevaar van de 'tirannie van de meerderheid' op de loer ligt. Politieke besluitvorming die puur en alleen tot stand komt op basis van uitkomsten van referenda, kan er makkelijk toe leiden dat minderheden in de verdrukking komen. De enige manier om de vrijheden van deze minderheidsgroepen te beschermen is dan ook om referenda als aanvulling te zien op andere vormen van politieke besluitvorming.

Europese middenpartijen zijn de hoofdverantwoordelijken voor deze toenemende erosie van fundamentele vrijheden. Dat is zeer zorgwekkend. Als hoeders van de liberale democratie zouden zij juist degenen moeten zijn die deze vrijheden met man en macht verdedigen.

Matthijs Rooduijn, politiek socioloog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.