Opinie

Ons probleem met vrijheid

'In onze samenleving lijkt vrijheid alleen nog verdedigd te kunnen worden met satire en ironie. Maar als dat alles is wat we hebben, moeten we vrezen voor onze vrijheid zelf', betoogt Gert-Jan Segers, fractievoorzitter van de ChristenUnie.

Toeschouwers op de Dam tijdens de nationale Dodenherdenking in 2015. Beeld anp

Ebru Umar die Turks landarrest heeft vanwege haar columns. Hans Teeuwen en Theo Maassen met hun verbale represaille richting Erdogan. Ongemak met de extra bescherming voor de Koning en bevriende staatshoofden tegen grove belediging. Liberale irritatie over religie in het publieke leven en #geen4meivoormij als trending topic. Zie hier een aantal pikante ingrediënten van het huidige, moeizame debat over vrijheid...

We kunnen 4 en 5 mei alleen vieren als we weten wat vrijheid is. Want vrijheid is niet iets wat je allereerst opeist, maar het is vooral de ruimte die je anderen gunt. En vooral degenen met wie je het hartgrondig oneens bent. Elke culturele meerderheid - de christelijke van weleer, de islamitische van elders en de seculiere van vandaag - heeft de onhebbelijke gewoonte om minderheden tot onderdanigheid en soms zelfs tot assimilatie te dwingen.

Ik heb in de zeven jaar dat ik in Egypte woonde, gezien hoe dat in het uiterste geval tot hemeltergend onrecht leidde waarbij ex-moslims hun leven niet zeker waren. Maar de vrijheid van de democratische rechtsstaat is juist de overwinning van de impuls van de meerderheid om de minderheid mores te leren. Ware tolerantie is niet dat je je vrienden alle ruimte gunt, maar juist dat je vrijheid aan ideologische tegenstanders geeft. Vrijheid die geen pijn doet, is geen echte vrijheid.

Ongemak

Nu zou mijn pleidooi voor ware tolerantie makkelijk kunnen worden opgevat als eigen belang. Als lid van een christelijke minderheid sta ik aan de ontvangende kant van vrijheid en eet ik genadebrood van een seculiere meerderheid. Maar ik kan mijn punt illustreren met mijn eigen ongemak over de islam. Ik heb in mijn tijd in het Midden-Oosten donkere kanten van de huidige islam gezien: onvrijheid, legitimering van illegitiem geweld, intimidatie van andersdenkenden, moord op ex-moslims. Daar komt bij dat wat mij het meest heilig is - Jezus als zoon van God, gestorven aan het kruis, na drie dagen weer opgestaan - door de islam wordt ontkend.

De islam is niet zozeer een niet-christelijke godsdienst, maar is van meet af aan een anti-christelijke godsdienst geweest. Dat snijdt me door de ziel. Maar het is Jezus zelf die met zijn 'heb uw naasten lief als uzelf' mij aan mijn 'betere ik' helpt, en me aanmoedigt het bijna onverdraaglijke te verdragen. En het is de democratische rechtsstaat die daar een prachtige expressie van is. Daarom sta ik pal voor een beschaving waarin moslims, binnen de grenzen van onze wet, exact dezelfde rechten en plichten hebben als ik. En het is die vrijheid die mij de ruimte geeft om met moslims het gesprek en desnoods het debat aan te gaan.

Vlijmscherp

Een ander misverstand in het huidige debat is dat velen denken dat vrijheid er vooral is om anderen tot op het bot te beledigen. Om, zoals een weblog met trots debiteert, 'tendentieus, ongefundeerd en nodeloos kwetsend' tekeer te gaan. Scherpe woorden kunnen in een ideeënstrijd bittere noodzaak zijn. Ik wil daarom ook niets afdoen aan de vrijheid om vlijmscherp te debatteren, maar dat is alleen gerechtvaardigd als die woordkeus een hoger doel dient. Vrijheid die alleen maar pijn doet, is geen echte vrijheid. Vrijheid is namelijk de ruimte om het goede te kunnen doen en het ware te kunnen zeggen. Dat is ook het armoedige in de verbale tegenaanval van Teeuwen en Maassen op Erdogan. Banaliteit als verdediging van vrijheid - het mag - maar het kan zoveel beter.

Onze westerse cultuur heeft bijna elk geloof en elke overtuiging zo gerelativeerd dat ze het verleerd is om pal te staan voor het goede en het ware. In onze samenleving lijkt vrijheid alleen nog verdedigd te kunnen worden met satire en ironie. Maar als dat alles is wat we hebben, moeten we vrezen voor onze vrijheid zelf. Want als de jihadisten verschijnen, zijn we alleen tot offers bereid als we met hart en ziel in het goede en het ware geloven. We kunnen ons alleen verdedigen als er ook te verdedigen valt. Voor de schunnige grappen van Hans Teeuwen geef je je leven waarschijnlijk niet.

Dit jaar wel 4 en 5 mei voor mij. Het is de pijnlijke herinnering aan het lot van de Joodse minderheid die hier niet veilig bleek. En de dankbare herinnering aan diep overtuigde mensen die bereid waren te sterven voor onze vrijheid. Zodat wij nu in staat zijn om minderheden ruimte te geven, de waarheid te zoeken en het goede te doen.

Gert-Jan Segers is fractievoorzitter van de ChristenUnie in de Tweede Kamer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.