OPINIEDEMOCRATISCHE HERVORMING

Ons parlementair stelsel moet nodig op de schop

Maak van de premier een echte regeringsleider en versterk het parlement. De staatscommissie-Remkes gaat niet ver genoeg, betoogt Paul Scholten.

Premier Rutte met leerlingen in Tweede Kamer tijdens het kindervragenuurtje. Beeld ANP

De ernst, de gecompliceerdheid en vooral de opeenstapeling van de enorme problemen in onze samenleving − van stikstofcrisis, tot drugscriminaliteit; van ondermijning tot corruptie; van zorg tot onderwijs en van UWV tot Belastingdienst − vereisen een meer toegesneden bestuurlijke aanpak van de overheid. Het complex van vastlopende kwesties en het slecht functioneren van het parlementair stelsel maakt steeds meer duidelijk dat er sprake is van falen van de werking van onze democratische instituten regering en parlement.

De topstructuur van de overheid is de laatste honderd jaar nauwelijks gemoderniseerd. Voldoet zij in 2019 nog wel aan de taak waarvoor zij zich gesteld ziet? Het antwoord is duidelijk nee. De organisatie behoeft wezenlijke hervorming om de genoemde baaierd van problemen beter te lijf te kunnen en daarmee onze parlementaire democratie te behouden.

Ons grondwettig stelsel verdient versterking. De staatscommissie-Remkes was vanaf haar start begin 2016 vooral gefocust op verbetering van het representatief gehalte van het parlement. De regering wil haar in grote lijnen volgen. Maar nu bovenvermelde ontwikkelingen in de afgelopen jaren (versterkt) hebben plaatsgevonden, verdient alsnog ook de andere kant van de medaille – de noodzakelijke bestuurskracht van ons stelsel – hierbij te worden betrokken.

Primus inter pares

Twee hervormingen van ons democratisch stelsel zullen moeten worden bezien. Allereerst dient de leidinggevende functie van de minister-president te worden versterkt. Hij is volgens de grondwet nu slechts voorzitter van de ministerraad als eerste onder zijn gelijken. In de toekomst zal hij als een volwaardig regeringsleider moeten kunnen optreden om de problemen zo effectief mogelijk aan te pakken. Voor de democratische grondslag van deze hervorming is een rechtstreeks mandaat van de kiezers noodzakelijk.

Een gekozen premier maakt zelf het regeerprogramma. Gedetailleerde, tijdrovende regeerakkoorden met verwaterde compromissen van vier of vijf partijen en eindeloze formatiepogingen kunnen achterwege blijven. Het parlement krijgt zijn vrijheid terug. Zo’n premier kiest vervolgens de ministers ook weer met het oog op voldoende steun in het parlement. Hij zal ministers tijdens de rit rechtstreeks aanwijzingen kunnen geven (kan nu niet). Als Angela Merkel kan hij zaken als ‘Chefsache’ aanmerken. Het tussentijds wegsturen van zwak presterende ministers wordt mogelijk.

Nu de bevolking al tijden ‘meer democratie en minder politiek ‘ wil, is rechtstreekse premiersverkiezing de koninklijke weg naar meer volksinvloed. Zij is structureel van aard en niet slechts incidenteel als bij een referendum, dat het gezag van het parlement uitholt in plaats van versterkt. Overigens zal de Koning in onze constitutionele monarchie nu ook formeel ons staatshoofd behoren te worden. Hij is nu slechts lid van de regering zonder stem in de ministerraad al wordt hij wel als staatshoofd beschouwd. Aan die opzet van 1848 kan dan ook een einde komen. De verhouding van de regeringsleider tot het staatshoofd, en omgekeerd, dient wel helder te worden vastgelegd.

Verkiezingen in ronden

Ten tweede dient te worden gekeken naar de versterking van ons parlement. Ik stel voor Kamerverkiezingen te houden in twee ronden: in de eerste ronde mag elke partij meedoen, in de tweede, een maand later, alleen de zes grootste partijen uit de eerste ronde, waardoor uiteindelijk slechts zes fracties in de beide Kamers (nu dus 15) overblijven. Deze hervorming is van belang om de versterkte functie van premier samen met zijn ministers parlementaire steun respectievelijk stevig tegenspel te kunnen leveren. De kleinste partijen zullen naast autonome groei door deze vernieuwing worden gestimuleerd eerder met anderen samen te gaan.

De huidige premier zal deze hervormingen voor hem zelf wel niet nodig vinden. Maar waarom zijn dan zoveel van de problemen uit de hand gelopen en kunnen ze in de huidige constellatie niet voldoende worden aangepakt? De tijd dat moeilijke problemen in ministeriële werkgroepjes oplossen, is voorbij. Natuurlijk is het lastig voor de premier zo’n hervorming te initiëren en voor zijn opvolger gereed te maken. Maar het getuigt van staatsmanschap als Rutte het zelf in gang zet. Hij weet heel goed dat zijn verantwoordelijkheid verder reikt dan ‘veiligheid en banen’, zoals hij dat zelf steeds uitdrukt. Na honderd jaar behoort het moderniseren van onze parlementaire instituties daarbij.

Remkes

Het is in ieder geval hoopvol dat de Eerste Kamer, die na eerdere rapportage van het Sociaal en Cultureel Planbureau begin 2016 er als eerste van de beide Kamers over begon, onlangs heeft aangegeven eerst en liefst met de premier en de eerstverantwoordelijke minister samen over Remkes’ rapport te willen spreken, voordat officiële routes worden ingeslagen. Als initiatiefnemer tot ‘versterking van het stelsel’ komt dat de Eerste Kamer zeker toe. Maar nu wel in het licht van de hier geschetste ontwikkelingen van de laatste jaren. Er zal heel wat meer aan het stelsel moeten versterkt dan Remkes c.s. tot voor kort misschien nog dachten.

Laten we daarom op die lastige weg van de parlementaire democratie weer een volgende stap zetten. In 1848 lukte de grote hervorming naar een parlementaire democratie onder invloed van opstandige bewegingen. In 1917/1919 kregen we net op tijd zonder bloedvergieten het algemeen- en vrouwenkiesrecht. Nu in 2019 klinken weer en steeds luider en breder de Malieveldprotesten. Laten we ze niet afkopen met geld of goede bedoelingen, maar beantwoorden met de juiste hervorming van het parlementair stelsel. 

Paul Scholten is oud-burgemeester van Arnhem.  

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden