Ongegeneerd intelligent

De nieuwe president zette een streep onder het jongste verleden en hij herinnerde zijn landgenoten tegelijkertijd telkens weer aan hun langere en dus rijkere geschiedenis.

Dit leek mij de sleutelzin uit de aanvaardingstoespraak van Barack Obama: ‘Wat de cynici niet vermogen te begrijpen, is dat de grond onder hun voeten verschoven is – dat de muffe politieke argumenten die zo lang aan ons hebben gevreten niet langer van toepassing zijn.’

De nieuwe president zette een streep onder het jongste verleden en hij herinnerde zijn landgenoten tegelijkertijd telkens weer aan hun langere en dus rijkere geschiedenis.

Generatie

Let op zijn herhaalde gebruik van het begrip ‘generatie’: het kwam vijf keer voor in zijn toespraak. Twee keer verwees hij naar eerdere generaties, twee keer naar toekomstige – en één keer wees hij de huidige generatie Amerikanen, de zijne, uitdrukkelijk op haar plaats in het continuüm van de geschiedenis.

Voor historisch bewustzijn moet je tegenwoordig bij de Amerikanen zijn, niet bij de Europeanen. (En al helemaal niet bij Nederlanders. Je zou wensen dat iedereen die de komende tijd bij ons weer eens iets hips of krankzinnigs over dat historisch bewustzijn te berde brengt gedwongen werd de toespraak van Obama uit zijn hoofd te leren en uit te zoeken waar en waarom hij wie citeert of parafraseert.)

De opmerking over de cynici was vooral gericht tot de neoliberalen, die de overheid tot voor kort bij voorkeur afschilderden als een belemmering voor het algemeen welzijn.

Dat bleek uit de zin die er direct op volgde, de zin waarin Obama, zonder hem bij naam te noemen, afrekende met de maatschappelijke ideologie van zijn voorganger Ronald Reagan – een man die zijn intellectuele vorming had ondergaan op de sets van cowboyfilms. Die zag de overheid niet als de instantie die problemen moest oplossen, maar als het probleem zelf.

Crisis

Voor iemand die ambieerde president te worden en dat ook werd was dat indertijd al een enigszins eigenaardige visie; tot op de dag van vandaag heeft zij echter hardhorende aanhangers, zij het dat de lawaaiigste advocaten van de zegeningen van een ongecontroleerde markt sinds een halfjaar in de rij staan om te bedelen om staatssteun.

Ook daar was Obama streng over: ‘Onze economie is lelijk verzwakt, ten gevolge van de hebzucht en onverantwoordelijkheid van sommigen.’ De huidige crisis heeft niet alleen oorzaken, zij heeft ook aanstichters. Toch lijkt de nieuwe president er meer voor te voelen uit de nood een deugd te maken dan af te rekenen met de boosdoeners. De zin over de cynici plaatst hen eenvoudigweg buiten de orde.

Pragmaticus

Obama presenteerde zich in zijn toespraak veeleer als pragmaticus dan als ideoloog. De afgelopen maanden is wel geprobeerd hem te karakteriseren als ‘de zwarte Tony Blair’, een politicus met een derde weg in gedachten tussen vrije markt en staatsinterventie. Totnogtoe kon dat niet onderbouwd worden met verwijzingen naar zijn daden. Zijn toespraak en zijn personele benoemingen wijzen echter in een andere richting.

Interessant is zijn nadruk op de oude idealen van de Verenigde Staten en de gebleken betrouwbaarheid daarvan. Vrij vroeg in zijn toespraak parafraseerde hij Thomas Jefferson, in de alinea waarin hij sprak over gelijkheid, vrijheid en het najagen van geluk. Die woorden komen uit de preambule van de Onafhankelijkheidsverklaring.

Aan het slot riep hij Thomas Paine aan, die in het jaar waarin de Verenigde Staten onafhankelijk werden, 1776, de magistrale zinnen schreef waarmee nu Obama zijn landgenoten op het enige zinnige perspectief wees: ‘Let it be told to the future world... that in the depth of winter, when nothing but hope and virtue could survive... that the city and the country, alarmed at one common danger, came forth to meet it.’

Onderwijs en onderzoek

Jefferson en Paine, twee grote zonen van de Verlichting. Afgelopen zomer bezocht ik het huis dat de eerste, in de stijl van Andrea Palladio, in Virginia liet bouwen. Het zit vol snufjes, bedacht door iemand die een aanstekelijk plezier had in het oplossen van problemen en het vergroten van zijn comfort – en het herbergt een bibliotheek waarin alle belangrijke auteurs uit het verleden en Jeffersons eigen tijd vertegenwoordigd zijn. Ook zijn Jeffersons telescoop en overige natuurkundige instrumenten er bewaard.

De houding die daaruit spreekt, komt niet alleen terug in Obama’s commentaar op de cynici, maar ook in zijn pleidooi voor herwaardering van onderwijs en onderzoek.
‘Wij zullen de wetenschap haar rechtmatige plaats teruggeven’, zei hij, ‘en de wonderen van de techniek aanwenden.’ Ook verklaarde hij uitdrukkelijk dat het tijd wordt ‘onze scholen, gymnasia en universiteiten te transformeren, zodat zij de eisen van een nieuwe tijd aankunnen’. En wie in landen wordt geboren waar men het minder getroffen heeft, kan rekenen op steun ‘om hongerige geesten te voeden’.

Geschiedenis maken

Dat gaat allemaal terug op de fundamenten van de Verenigde Staten: wij zijn geen lijdzame slachtoffers van de geschiedenis, wij maken die zelf. De Verlichting wordt daar van nuchter rationalisme een ideaal, soms zelfs met religieuze trekjes. Tot voor kort werd je niet geliefd met die visie, Obama echter werd er de meest bejubelde president in lange tijd mee – de president van een generatie.

Er wordt nu uitentreuren gewezen op de enorme taak die hem wacht om al die aankondigingen in effectieve daden om te zetten. Zelf heeft hij het ‘yes we can’ van zijn verkiezingscampagne inmiddels al aangevuld met een ‘since we must’. Wat mij opviel tijdens zijn beëdiging en toespraak, was zijn kalmte, zijn ontspannen ernst. (Zijn hapering tijdens het afleggen van de eed ontstond mijns inziens doordat opperrechter John Roberts de woordvolgorde in de standaardtekst wijzigde.) Het lijkt wel, alsof hij het ook nog leuk vindt iets te mogen gaan doen aan de problemen die hij aantreft.

Dat is wellicht de grootste vernieuwing: iemand aan het bewind, die niet alleen hersens heeft, maar zich daar ook niet voor geneert.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden