Opinie Debat revanchisme VS

Onder Trump herleeft een oud racistisch sentiment, als een diepgeworteld onkruid

Henry Louis Gates zet met een nieuw boek en tv-documentaireserie de opkomst van virulent racisme en rassenscheiding in de VS begin vorige eeuw in de schijnwerpers. Relevant ‘voor het begrijpen van onze hedendaagse raciale politiek’.

Henry Louis Gates en zijn boek.

Deze tijd in de Verenigde Staten lijkt schrikbarend veel op een periode aan het eind van de 19de eeuw. President Trump heeft het tot zijn hoofddoel gemaakt alles wat zijn voorganger president Obama tot stand heeft gebracht ongedaan te maken. Dat doet zwarte Amerikanen denken aan de tijd dat alle emancipatoire wetten die na de Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865) werden aangenomen, tijdens ruim tien jaar van de Reconstruction, werden ondermijnd. In de zuidelijke staten, waar de burgeroorlog een eind had gemaakt aan de slavernij, werd een racistische apartheids­samenleving opgetuigd. De overeenkomsten, de sfeer van revanchisme, worden gesignaleerd door Henry Louis Gates jr., de vermaarde chroniqueur van de Afrikaans-Amerikaanse geschiedenis, in zijn nieuwste boek Stony the Road.

Nu Trump afgelopen week het terugsturen van illegale migranten tot zijn herverkiezingsthema heeft gemaakt, krijgt het debat dat Gates aanzwengelde een nieuwe impuls. Schrikbeelden van klopjachten en lynchpartijen, van haatcampagnes tegen zwarten (nu migranten uit ‘shithole countries’) en de Jim Crow-wetten die zwarten tot tweederangs burgers maakten in een gesegregeerde samenleving, krijgen een actuele lading. Gates schrijft: ‘Weinig perioden in de Amerikaanse geschiedenis zijn relevanter voor het ­begrijpen van onze hedendaagse raciale politiek dan Reconstruction.’ Die vaststelling en waarschuwing krijgen een dominante plek in veel van de recensies.

Euforie

Gates heeft gelijk, schreef Adam Gopnik in The New Yorker: de verkiezing van Obama in 2008 wekte een vergelijkbare euforie als het einde van de Burgeroorlog in 1865 en het einde van de slavernij in het zuiden: nu zou er gelijkheid komen. ‘Integendeel, de opkomst van de rechten en mogelijkheden van Afrikaans-Amerikanen leek de woede van de witte meerderheid alleen maar te vergroten. Toen leidde het tot de terreur van de Ku Klux Klan en Jim Crow in het zuiden, nu heeft het de meest openlijk racistische president sinds Woodrow Wilson aan de macht gebracht, die openlijk een appèl doet op een revanchistische witte achterban. Het is een deprimerend vooruitzicht en Gates is er terecht pessimistisch over.’

Nell Irvin Painter in The New York Times: ‘De beëdiging van ­Donald J. Trump als president leek te komen uit een andere plaats dan Amerika, alsof het witte nationalisme, het seksisme, de kwaadaardigheid uit een of ander haatdragend ver land kwamen.’ Gates’ nieuwe boek maakt een eind ‘aan de mystificaties van 2017’. ‘Het boek zet het tijdperk-Obama naast Reconstruction en het tijdperk-Trump naast het terrorisme van witte racisten tijdens Redemption’, de periode van herstel van de blanke overheersing in de zuidelijke staten. Veel liberale witte Amerikanen waren geschokt door Trumps houding tegenover minderheden en migranten, schreef Painter, ‘maar zij die iets weten van de Afrikaans-Amerikaanse geschiedenis zouden niet zomaar zeggen: ‘Dit is niet het Amerika zoals ik het ken.’

Vitrine in het Jim Crow museum (zie tweede inzet hieronder) Beeld Jim Crow Museum

Gates heeft dit geschiedenisboek niet bedoeld als politiek pamflet; het was een periode die hem al heel lang bezighoudt, schrijft hij, maar waarover hij nog niet had geschreven. Gates vertelt op zich weinig nieuws, maar hij doet het helder en met een krachtige visie. Zijn werk heeft altijd effect op het publieke debat, zeker ook omdat hij zijn boeken vergezeld laat gaan met tv-documentaires. Zoals nu in vier delen op PBS, met een eigen site, en in combinatie met onderwijsmateriaal. Hij publiceerde begin dit jaar een boek voor tieners over het onderwerp. Stony the Road zelf is rijk geïllustreerd met beeldmateriaal van de racistische stereotypen in reclame, in blackface-theater en -film en van ansichtkaarten met gruwelijke foto’s van de lijken van vermoorde zwarten. Dat geeft zijn tekst een overdonderde kracht.

Propagandastrijd

Het was een propagandastrijd. In de enorme stroom racistische beeldvorming werd ‘de oude neger’ verheerlijkt als trouwe slaaf, dom en vrolijk, op de plantages en de ‘nieuwe neger’, de ex-slaaf, nu vrij, werd afgeschilderd als een luie en gevaarlijke man, die uit was op het verkrachten van witte vrouwen. De ‘New Negro’ was ook de geuzennaam van een zwarte culturele elite die tegengas gaf, ook daar schrijft Gates over. Maar het effect was klein. De Ku Klux Klan trok erop uit voor lynchpartijen van valselijk beschuldigde zwarten en pleegde drieduizend moorden in een halve eeuw. Racistische ‘wetenschap’ beweerde dat het zwarte ras minderwaardig was.

Zo erg als het toen was, schokkend neergezet door Gates, kun je de huidige sfeer in de Verenigde Staten toch niet noemen. Maar uitspraken van Trump waaraan iedereen nu gewend is geraakt, waren een paar jaar geleden nog onfatsoenlijk geweest. Onder de paraplu van Trump zoeken zijn aanhangers onder de extremistische alt-right volop de publiciteit, op sociale media, met filmpjes op YouTube vol complottheorieën en uitingen van blanke superioriteitsgevoelens. Stony the Road laat zien dat deze ideologie geen bevlieging is, maar een diepgeworteld onkruid.

Hoe slavernij werd vervangen door segregatie

De verslagen zuidelijke staten, voorheen de ‘Confederate States’, wisten na de Burgeroorlog in tien jaar tijd het initiatief in handen te krijgen en de rechten die zwarte burgers met de Civil Rights Act van 1866 en amendementen 13, 14 en 15 op de Grondwet hadden verworven, in te tomen. Vooral het kiesrecht werd velen van hen met wetten en gerechtelijke uitspraken alweer afgenomen. De Ku Klux Klan terroriseerde zwarte kiezers. De zuidelijke staten eisten hun autonomie op om zich te onttrekken aan de federale wetgeving uit Washington en sloegen hun definitieve slag met het Compromis van 1877: de Republikeinen (toen liberaal) mochten de president leveren (de uitslag werd betwist), de Democraten (toen de slavernij-partij) kregen de vrije hand voor hun rassenwetten in hun zuidelijke staten. Het duurde een eeuw voor nieuwe wetten over burgerrechten en kiesrecht werden aangenomen, halverwege de jaren zestig onder president Lyndon B. Johnson en na hevige strijd van de zwarte burgerrechtenbeweging met Martin Luther King als een van de voormannen.

Boekomslag. Beeld nvt

Het Jim Crow museum

David Pilgrim heeft een pijnlijke hobby. Hij verzamelt al zijn hele volwassen leven dingen die hem het meest doen gruwen: racistische plaatjes en voorwerpen. Hij stelt zijn enorme collectie tentoon in het Jim Crow Museum of Racist Memorabilia op de Ferris State University in Big Rapids (Michigan). Hij noemt zichzelf een ‘vuilnisophaler’ in het boek dat hij in 2015, twee jaar na de opening van het museum, publiceerde. De titel: ‘Understanding Jim Crow, using racist memorabilia to teach tolerance and promote social justice.’ Het meeste komt uit dezelfde periode als waarover het boek van Gates gaat, maar er zijn ook anti-Obama-spullen: een aap met een banaan op een T-shirt met de tekst ‘Obama ‘08’, een muispad met een plaatje van Ku Klux Klanleden die een karikatuur van Obama achterna jagen, ‘Run, Obama, run’.

Pilgrim worstelde met het besef dat racistische propaganda exposeren een averechts effect kan hebben, schrijft hij: de weer opbloeiende racistische groeperingen zouden er juist blij mee kunnen zijn en eruit putten. Daarom geeft hij context en adviezen voor gebruik in het onderwijs en is er een uitgebreide site bij. Proberen te begrijpen waarom de racistische segregatie tot stand kwam en zo lang hardnekkig standhield, hoe al die afgrijselijke en stompzinnige beelden van zwarte medeburgers gemeengoed konden worden onder witte Amerikanen, is pijnlijk maar nodig, schrijft Gates in een voorwoord. Bij zijn eerste bezoek aan het Jim Crow Museum had hij zijn twijfels. ‘Maar toen besefte ik dat David Pilgrim niet alleen een collectie memorabilia tentoon had gesteld; hij zette het hele land in de vitrine.’

Jim Crow, het verzamelbegrip voor Amerikaans racisme, is van oorsprong een typetje van de witte acteur Thomas Dartmouth Rice (1808-1860), met een zwart gemaakt gezicht en een raar accent. Hier op een afbeelding in het Jim Crow Museum met het bijbehorende lied 'Jump Jim Crow' Beeld Jim Crow Museum
Een pulproman, waarin de zwarte man wordt neergezet als een verkrachter van witte vrouwen, als rechtvaardiging van de moordpartijen. Beeld Jim Crow Museum
Een plaatje van een zwarte jongen als doelwit bij een balspel. Beeld Jim Crow Museum
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden