Column Derk Jan Eppink

Onder dwang van Trump moet Europa kiezen: Amerika of Iran?

Met het opzeggen van het atoomakkoord zet Amerika Iran onder druk zoals het dat ook doet bij Noord-Korea. Sancties moeten dwingen tot onderhandelingen. Noord-Korea verkeert in zelfisolement, maar Iran zit in het web van het Midden-Oosten. Iran heeft bondgenoten zoals Rusland, China en vreemd genoeg de Europese Unie. Het is de twistappel binnen de ‘Atlantische familie’. De Europese speelruimte is geringer dan de EU denkt.

Juridisch heeft de EU gelijk. Iran houdt zich zorgvuldig aan het atoomakkoord uit 2015 dat zijn nucleaire ambities beperkt. Voor president Trump en een meerderheid in het Congres is het akkoord zelf het probleem. Iran mag doorgaan met verrijken van uranium, zij het op een lager niveau. Het inspectiesysteem is niet waterdicht. Het akkoord loopt tot 2030. Wat dan? De rakettechnologie, waarmee Iran gestaag vorderingen maakt, valt niet onder het akkoord. Iraanse inmenging in conflicthaarden (van Gaza tot Libanon, Syrië en Jemen) evenmin.

De uitbreiding van de Iraanse invloedssfeer heeft een binnenlandse prijs: economische stagnatie. In Iran, met een bevolking van 82 miljoen mensen en een bruto binnenlands product van circa de helft van het Nederlandse, groeit onrust. Circa 60 procent van de bevolking is jonger dan 30. Velen zijn het baardmannenbewind in Teheran beu. Trump stookt dat vuurtje op.

De Iraanse president Rouhani leek na het atoomakkoord op rozen te zitten, maar Amerikaanse sancties keren dat tij. De export daalt. De eerste schijf sancties bestaat uit een verbod op transacties van dollars en een handelsverbod op aluminium, staal en vliegtuigen. In november komt de harde klap: een olie-embargo en financieel isolement. Dat moet de Iraanse olie-uitvoer stopzetten en het land afsnijden van het internationaal financieel systeem.

De EU tekent verzet aan, ten dele omdat zij het atoomakkoord ziet als pronkstuk van ‘Europese diplomatie’. Het staat in Brussel in de prijzenkast, naast het Klimaatakkoord van Parijs dat Trump ook al opzegde. De EU wil Europese bedrijven beschermen tegen Amerikaanse sancties met een zogenoemd ‘blokkerend statuut’. Zij helpt ondernemingen die schade ondervinden van het sanctiebeleid. En verbiedt bedrijven zich uit Iran terug te trekken onder druk van Washington. Dat mag alleen na toestemming van de Europese Commissie. Deze maatregel werd ook gebruikt bij de Amerikaanse boycot van Cuba. De regering-Clinton accepteerde toen de Europese uitzondering. Trump doet dat echter niet. Europa moet kiezen: Amerika of Iran?

Amerika heeft machtigere wapens dan de EU. Het kan Europese bedrijven die de sanctieregels schenden bestraffen, tegoeden bevriezen en ze van de Amerikaanse markt weren. Vrijwel alle grote Europese banken hebben vestigingen in New York, het centrum van het globale financiële systeem. Als de Deutsche Bank op verzoek van Brussel doorgaat met transacties naar Iran, maar daardoor uit Amerika dreigt te worden verwijderd, is de schade niet te overzien. De koers van die bank, toch al een reus op lemen voeten, daalt en de hele bank komt in problemen. Amerika kan verder gaan en eisen dat Iran uit het internationaal Swift-systeem wordt gezet. Zonder Swift-code geen internationaal betalingsverkeer. Het Swift-netwerk, een bedrijf dat in Brussel is gevestigd en waarop 2.400 banken zijn aangesloten, komt zo klem te zitten tussen EU-regelgeving en Amerikaanse machtspolitiek.

Europese bedrijven kiezen eieren voor hun geld. Circa honderd internationale bedrijven hebben aangegeven hun activiteit in Iran te stoppen. Daimler Benz ziet af van een joint venture. Vooral Europese banken schrikken terug. Een handeltje met Iran weegt niet op tegen aanwezigheid op de Amerikaanse markt.

Het bewind van de ayatollahs raakt verstrikt in de eigen revolutie. Na 1979 bevorderde het demografische groei en exporteerde tegelijk de islamitische revolutie naar het Midden-Oosten en daarbuiten. De babyboomers, intussen de meerderheid van de bevolking, zien hun toekomstdromen verdampen. Zij roeren zich. De repressie neemt toe.

Het EU-bondgenootschap met Iran werpt vragen op. De EU bevordert handel met Iran, een klerikale dictatuur, en bemoeilijkt handel met Israël, de enige democratie in de regio. De EU pretendeert ‘Europese waarden’ te promoten. Onder president Rouhani, in Brussel als ‘gematigd’ afgeschilderd, zijn meer executies uitgevoerd dan onder diens ‘radicale’ voorganger. En de EU? Zij zwijgt zedig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.